Η συνταγματική προστασία του περιβάλλοντος: Μύθος ή πραγματικότητα;

Της Χριστιάννας Λούπα*

Το άρθρο 24 του ελληνικού Συντάγματος, όπως τροποποιήθηκε με την αναθεώρηση του 2001 και για το οποίο τόσος λόγος γίνεται τελευταία, έχει ως εξής:

**1. Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξή του το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία των δασών και των δασικών εκτάσεων. Η σύνταξη δασολογίου συνιστά υποχρέωση του Κράτους. Απαγορεύεται η μεταβολή του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων, εκτός αν προέχει για την Εθνική Oικονομία η αγροτική εκμετάλλευση ή άλλη τους χρήση, που την επιβάλλει το δημόσιο συμφέρον.

Όταν το παραπάνω άρθρο ψηφίστηκε από τη Βουλή των Ελλήνων το 1975, θεωρήθηκε πρωτοποριακό σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Το θέμα είναι βέβαια κατά πόσο οι καινοτομίες προχώρησαν στην πράξη ή έμειναν στα χαρτιά. Γιατί δυστυχώς από το 1975 μέχρι σήμερα ούτε Δασολόγιο έχει συνταχθεί, ούτε προληπτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας έχουν ληφθεί και μεταβολή των δασών και δασικών εκτάσεων έχει επανειλημμένα γίνει. Με δυο λόγια το άρθρο 24 του Συντάγματος παραμένει ανενεργό.

Αξίζει δε να σημειωθεί ότι με την αναθεώρηση του 2001 δημόσια και ιδιωτικά δάση εξισώνονται και επομένως η απαγόρευση μεταβολής του προορισμού των δασών περιλαμβάνει και τα ιδιωτικά δάση. Σημαντικό εξ άλλου είναι και το άρθρο 117 του Συντάγματος, παράγραφος 3, το οποίο επιβάλλει την υποχρέωση αναδάσωσης τόσο των δημόσιων όσο και ιδιωτικών δασών και δασικών εκτάσεων, που καταστράφηκαν με οποιονδήποτε τρόπο. Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς ότι αναθεωρώντας αυτή τη διάταξη και αποχαρακτηρίζοντας δασικές εκτάσεις, παραδίδοντάς τις στο χωροταξικό σχέδιο για οικοδόμηση, μάλλον βγάζουμε τα μάτια μας με τα ίδια μας τα χέρια, όπως ακριβώς νομιμοποιώντας τα αυθαίρετα λίγο πριν τις εκάστοτε εκλογές. Στην περίπτωση αυτή η Ελλάδα θα αποτελούσε μοναδική περίπτωση ευρωπαϊκής χώρας, που θα επιχειρούσε να αναθεωρήσει το Σύνταγμά της για να περιορίσει την ήδη παρεχόμενη συνταγματική προστασία.

Όσον αφορά την αρχή της αειφορίας, πολλοί χρησιμοποιούν τον όρο, λίγοι όμως ξέρουν τι ακριβώς σημαίνει. Σύμφωνα με την αρχή αυτή λοιπόν, γνωστή και ως αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης, κατοχυρώνεται η προστασία του περιβάλλοντος για χάρη των επερχόμενων γενεών και, σύμφωνα με τη Νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας (απόφαση 2537 του 1996), «Το φυσικό περιβάλλον έχει αναχθεί σε αυτοτελώς προστατευόμενο αγαθό, προκειμένου να εξασφαλισθεί η οικολογική ισορροπία και η διαφύλαξη των φυσικών πόρων προς χάρη και των επόμενων γενεών».

Σύγχυση επίσης έχει επικρατήσει με τους όρους «δάσος» και «δασική έκταση». Το ίδιο το Σύνταγμα ωστόσο, σαφώς ξεκαθαρίζει τις έννοιες με ερμηνευτική δήλωσή του: «Ως δάσος ή δασικό οικοσύστημα νοείται το οργανικό σύνολο άγριων φυτών με ξυλώδη κορμό πάνω στην αναγκαία επιφάνεια του εδάφους, τα οποία μαζί με τη συνυπάρχουσα χλωρίδα και πανίδα, αποτελούν, μέσω της αμοιβαίας αλληλεξάρτησης και αλληλεπίδρασής τους, ιδιαίτερη βιοκοινότητα (δασοβιοκοινότητα) και ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον (δασογενές). Δασική έκταση υπάρχει όταν στο παραπάνω σύνολο η άγρια ξυλώδης βλάστηση, υψηλή ή θαμνώδης, είναι αραιά».

Είναι προφανές άλλωστε, ότι το Σύνταγμα υποχρεώνει το κράτος να συντάξει Εθνικό Δασολόγιο. Η καταγραφή αυτή θα συμβάλλει αποφασιστικά στην πληροφόρηση, αλλά και στην προληπτική δασοπροστασία. Δυστυχώς όμως ούτε αυτό πραγματοποιήθηκε.

Μετά την πρόσφατη τεράστια οικολογική καταστροφή της χώρας μας πάντως, επιτακτική ανάγκη αποτελεί όχι μόνο η διατήρηση του περί ου ο λόγος άρθρου, αλλά και η ενεργοποίηση του, διότι ως τώρα δεν αποτελούσε παρά κενό γράμμα. Οι νόμοι άλλωστε που θα εκτελούν τις συνταγματικές επιταγές πρέπει να είναι αμείλικτοι προς οικοπεδοφάγους και εμπρηστές, διαφορετικά το μέλλον των παιδιών μας είναι αναμφίβολα υποθηκευμένο και η πανέμορφη χώρα μας καταδικασμένη να μετατραπεί σε κρανίου τόπο.

Κλείνοντας θα παραθέσω το θλιβερό σχόλιο της γερμανικής εφημερίδας Dresdner Nachrichten, που δημοσιεύτηκε αμέσως μετά τις φωτιές και ευελπιστώ να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου σε όλους μας: «Η καταστροφή», γράφει η εφημερίδα, «δεν συντελέστηκε σε κάποια χώρα του τρίτου κόσμου, αλλά σε μια χώρα, της οποίας η εξέγερση κατά της οθωμανικής αυτοκρατορίας το 1821 ενέπνευσε ποιητές του διαμετρήματος του Πούσκιν και Λόρδου Βύρωνα. Σε μια χώρα που εξαιτίας της αρχαίας της ιστορίας θέλει να είναι η κοιτίδα της Δύσης. Φυσικά πρωτίστως, οι εμπρηστές είναι υπεύθυνοι για τις πυρκαγιές. Όμως υπεύθυνες κατά βάθος είναι όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις των τελευταίων 50 ετών. Οι πελατειακές τους σχέσεις, τα σκάνδαλα διαφθοράς και η αδιαφορία προετοίμασαν το έδαφος για την καταστροφή αυτής της έκτασης. Δεν αρκεί λοιπόν να αντικατασταθεί η κυβέρνηση από μια άλλη. Αυτό που χρειάζεται η Ελλάδα είναι αλλαγή νοοτροπίας. Χωρίς ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος, ευθύνη των πολιτών και αλληλεγγύη, η απειλή μια νέας καταστροφής είναι εδώ».

*Η Χριστιάννα Λούπα είναι δικηγόρος και συγγραφέας του βιβλίου «Μετά την Καταστροφή, Σμύρνη – Κατοχή», (εκδόσεις Ιωλκός)