|
Κοινωνία,
οικονομία, τουρισμός στην ελληνική
περιφέρεια και οι Ολυμπιακοί Αγώνες της
Αθήνας Των
Βασίλη Λαγού Και
Φάνη Μαλκίδη Εισαγωγή Η
διεκδίκηση και τελικά η ανάληψη της
διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων από
την Αθήνα για το 2004, ανέδειξαν μια σειρά
σημαντικών ζητημάτων που με την πάροδο
του χρόνου γίνονται πιο επείγοντα και
αναγκαία, τόσο στο επίπεδο του διαλόγου
και της συζήτησης όσο και της επίλυσής
τους. Έχουν σχέση με την οργάνωση του
χώρου, του τοπίου και
την προστασία του περιβάλλοντος στην
Αττική, με τη σχέση κέντρου και
περιφέρειας, με τη διαχείριση του
δημόσιου χρήματος, με το κυρίαρχο θέμα
του τουρισμού. Έχουν σχέση με κάποιες
εξαιρετικά σημαντικές επιλογές που
αφορούν τόσο το επίπεδο της καθημερινής
ζωής όσο και το μέλλον της
πρωτεύουσας και της ελληνικής
περιφέρειας. Θεωρούμε
ότι τα κεντρικά ζητήματα που θεωρούμε
ότι προκύπτουν από την προετοιμασία και
την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων στην
Αθήνα είναι: Πρώτο,
η χωρική οργάνωση και η
περιβαλλοντική προστασία στην Αθήνα και
ευρύτερα στην Αττική, δεύτερο οι σχέσεις
κέντρου και περιφέρειας και οι αλλαγές
που θα σηματοδοτήσει η μεγάλη αυτή
διοργάνωση και τρίτο το τουριστικό κύμα
και οι επιπτώσεις που αναμένεται να έχει
αυτό στο χώρο. Οι
Ολυμπιακοί Αγώνες
Μια
άποψη για τα έργα
Τα
έργα που έχουν προγραμματισθεί για τους
Ολυμπιακούς αγώνες μπορούν να χωρισθούν
σε ορισμένους τομείς: -
Οργάνωση
του χώρου και περιβαλλοντική προστασία Η
τελευταία απόπειρα για
σοβαρή, ολοκληρωμένη και ορθολογική
οργάνωση του χώρου στην Αττική έγινε
στις αρχές της δεκαετίας του 1980, με το
ρυθμιστικό σχέδιο της Αθήνας,
διαμορφώνοντας το απαραίτητο θεσμικό
πλαίσιο (Ν. 1515/85). Πολιτικές και άλλες
αντιδικίες ακυρώνουν αυτή την
προσπάθεια και, αντί για την πολιτική
του «ενιαίου συστήματος μεταφορών» (λεωφορεία,
τραμ, προαστιακός σιδηρόδρομος),
σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε το
αεροδρόμιο των Σπάτων, το υπόγειο μετρό,
ο διπλασιασμός των αυτοκινητοδρόμων,
που επιβαρύνουν με τσιμέντο το αττικό
τοπίο. Το
1994 το Υπουργείο Περιβάλλοντος και
Δημοσίων Έργων( ΥΠΕΧΩΔΕ) με το πρόγραμμα
Αττική SOS
διαπιστώνει «ότι εδώ και πολλά χρόνια η
Αθήνα είναι μια πόλη σε κρίση… Η
κίνηση, ο ρυθμός, και η λειτουργία της
πόλης έχουν στιγματισθεί από την
έλλειψη κάθε σχεδιασμού, κάθε οργάνωσης,
κάθε προγραμματισμού και πρόβλεψης…
Μια ανοχύρωτη, τσιμενταρισμένη,
νεφόπληκτη και υποβαθμισμένη πόλη… Έλλειψη
πρασίνου και ελεύθερων χώρων…
Οικιστική ‘τριτοκοσμική’ αναρχία με
εκτεταμένη αυθαιρεσία… Αιχμαλωσία από
το ΙΧ που θεωρείται σύμβολο κυριαρχίας».
Παρά όμως τις διαπιστώσεις, το
ΥΠΕΧΩΔΕ προώθησε επιλογές που
επιτείνουν αυτήν την κατάσταση. Αντί οι
ολυμπιακές εγκαταστάσεις να
οικοδομηθούν σε υποβαθμισμένες
περιοχές όπως έγινε στη Βαρκελώνη και το
Σίδνευ, αντίθετα χωροθετήθηκαν στις
πλέον επίλεκτες θέσεις της Αττικής,
βιότοπους, δάση, παραλίες και ελάχιστους
ελεύθερους χώρους αγνοώντας το
περιβαλλοντικό κόστος. Οι εγκαταστάσεις
αυτές είναι αυθαίρετες και
αποσπασματικές, χωρίς σχέδιο και είναι
αντίθετες στο ρυθμιστικό της Αθήνας και
στους πολεοδομικούς και άλλους
σχεδιασμούς. Η
Πεντέλη και ο Υμηττός χτίστηκαν σε
μεγάλο βαθμό και εξακολουθούν να
χτίζονται. Το Θριάσιο Πεδίο μετατράπηκε
σε χώρο υποδοχής δραστηριοτήτων που δεν
μπορεί να είναι συμβατές με περιοχές
κατοικίες. Η περιοχή των Μεσογείων
αντιστάθηκε μέχρι πρόσφατα στην
τσιμεντοποίηση, που χαρακτηρίζει την
Αττική, όμως η κατασκευή και η
λειτουργία του αεροδρομίου των Σπάτων
ήταν η χαριστική βολή. Σε λίγα χρόνια θα υπάρχει ένα
μεγάλο πολεοδομικό συγκρότημα με
παθογένειες που χαρακτηρίζουν την
Αττική (π.χ Αιγάλεω, Περιστέρι, κ.ά.) με
επίκεντρο το νέο αεροδρόμιο, με πληθυσμό
πλέον των 500.000 κατοίκων, με νέες
οικονομικές δραστηριότητες και χρήσεις
γης, που θα εξαφανίσουν κάθε ίχνος από το
αττικό τοπίο. Η
ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων, αντί της
ανάσχεσης της επέκτασης της Αθήνας,
δημιουργούν τις συνθήκες για δημιουργία
ενός νέου διογκωμένου οικισμού στις
παρυφές της (Ολυμπιακό Χωριό στην
Πάρνηθα 15.000 κατοίκων). Αντί
της προστασίας του θαλάσσιου
περιβάλλοντος και της
απόδοσης στους πολίτες της περιοχής
του Φαλήρου, αυτή τσιμεντοποιείται και
διατίθενται για τις ανάγκες της
διοργάνωσης. Αντί
της προστασίας των υδροβιοτόπων που
απέμειναν στην Αττική, ανατρέπεται η
περιβαλλοντική και οικολογική
ισορροπία με την κατασκευή αθλητικών
εγκαταστάσεων στο Σχοινιά. Αντί
για δημιουργία νέων περιοχών πρασίνου
και αναψυχής στην
Αθήνα, οι λιγοστοί ήδη χώροι
αποδίδονται σε
περιορισμένους χρήστες (π.χ. ιππασία και
τοξοβολία στο Τατόι, πινγκ- πονγκ στο
κτήμα Βείκου στο Γαλάτσι κ.ά.), ενώ
ταυτόχρονα αποτρέπει τις χαμηλότερες
εισοδηματικές κοινωνικές τάξεις να
ωφεληθούν από παραδοσιακούς χώρους
αναψυχής. -
Δημόσιο
και ιδιωτικό συμφέρον
Η
αναδιανομή του χώρου στην Αττική προς
όφελος των ανώτερων εισοδηματικά τάξεων.
Από τους Ολυμπιακούς Αγώνες δεν
βγαίνουν κερδισμένοι όλοι οι Έλληνες
αλλά κάποιες ειδικές κατηγορίες (μεγάλες
κατασκευαστικές εταιρίες, ιδιοκτήτες
ξενοδοχείων, μέσα ενημέρωσης, τράπεζες,
κ.ά.). Η αναδιανομή του εισοδήματος αφορά
κάποιους που θα εισπράξουν τα κέρδη, ενώ
οι φορολογούμενοι θα επιβαρυνθούν για
πολλά χρόνια τη ζημιά. που θα προκύψει
από μια από σειρά ζημιογόνων επενδύσεων.
Οι Ολυμπιακοί αγώνες, έτσι όπως
εξελίσσονται, είναι η πολιτική του
τζίρου που γίνεται από οικονομικά και
πολιτικά κέντρα της χώρας και όχι μια
εθνική προσπάθεια, που θα την στήριζε
πραγματικά η κοινωνία. Εξάλλου ο
εθελοντισμός είναι ένα βασικό συστατικό
στοιχείο της ιδιοσυγκρασία της
ελληνικής κοινωνίας, και δεν
συρρικνώνεται σε οργανώσεις και αμοιβές
για τις προσφερόμενες υπηρεσίες. Η
ελλαδική περιφέρεια
Η
αντίστροφη σχέση ανάπτυξης, που
παρατηρείται εδώ και χρόνια στην Ελλάδα,
μεταξύ κέντρου και περιφέρειας
εντείνεται με την ανάληψη των
Ολυμπιακών Αγώνων, δημιουργώντας νέες
καθυστερήσεις στην ενσωμάτωση των
ελληνικών περιφερειών στον ελληνικό
κορμό και την πραγματική ένταξη της
χώρας στην Eυρωπαϊκή
Ένωση. Πέρα από κάθε εξαγγελία και
διακήρυξη για ισόρροπη ανάπτυξη της
χώρας, για αποκέντρωση οι προβληματικές
περιφέρειες, που κατέχουν τις
τελευταίες θέσεις
ανάπτυξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ήπειρος,
Θράκη), δεν θα μπορούν να ελπίζουν σε
σοβαρές επενδύσεις και προγράμματα, σε
αξιοποίηση των συγκριτικών
πλεονεκτημάτων στους. Έτσι σε μια
περίοδο όπου η παγκόσμια οικονομία και η
κοινωνία προϋποθέτουν στήριξη στους
τοπικούς και περιφερειακούς πόλους
ανάπτυξης, εμφανίζεται η Αθήνα ως
μοναδική ελπίδα εξέλιξης. Η
αποκέντρωση παραμένει ρητορεία, που
ακυρώνεται και από την δημογραφική
πτώση και κατάρρευση των ελληνικών
περιφερειών, την ίδια ώρα που
θεμελιώνονται τα μνημεία της κεντρικής
αναλγησίας και του χωροταξικού και
περιβαλλοντικού σχεδιασμού: το αθηναϊκό
μετρό, το αεροδρόμιο των Σπάτων, τα
μεγάλα έργα της Αττικής, ολυμπιακά έργα,
πολυτελείς οδικές αρτηρίες, μεγάλες
αναπλάσεις στο κέντρο με έξοδο του
πληθυσμού σε οικισμούς της Αττικής,
εντάξεις 100 χιλιάδων στρεμμάτων σε
σχέδια, νέα τεράστια μητροπολιτικά
κτίρια.
Την ίδια περίοδο
καθυστερούν προκλητικά τα έργα της
περιφέρειας, η Εγνατία, η Ιόνια οδός, ο
εκσυγχρονισμός του σιδηρόδρομου - σε όλη
την Ευρώπη μετακινούνται πρόσωπα και
εμπορεύματα με αυτό το μέσο μεταφοράς
εκτός από την Ελλάδα, που διαθέτει ακόμη
την τρικούπεια αισθητική, ενώ η Ήπειρος
δεν γνώρισε σιδηρόδρομο -, η αναβάθμιση
της περιφερειακής εκπαίδευσης. Η
υπονόμευση της περιφέρειας και μέσω της
τουριστικής ασχήμιας ή της τουριστικής
απραξίας, την ώρα που γιγαντώνεται η
Αττική, είναι ένα μεγάλο ζήτημα που
χρήζει άμεσης αντιμετώπισης, γιατί την
ίδια περίοδο που επιλέγεται η ανάπτυξη
του κέντρου, ακυρώνεται ο πολυκεντρικός
χαρακτήρας της Ελλάδας.
Πολυκεντρικότητα που χαρακτηρίζει όλα
τα αναπτυγμένα έθνη, ενώ η
μονοκεντρικότητα με την επιβάρυνση της
πρωτεύουσας με νέα έργα και
περιβαλλοντική καταστροφή χαρακτηρίζει
τριτοκοσμικές κρατικές δομές.
Η Ελλάδα, είναι πάνω από
όλα πόλεις, περιφέρειες, και όχι
παραγωγικές σχέσεις. Δεν μπορεί σήμερα
να υπάρχει διχασμός ανάμεσα στην Αθήνα
και την περιφέρεια. Η
ανάπτυξη και η σωτηρία της Αττικής,
της Αθήνας, δεν μπορεί να στηρίζεται
στην υπονόμευση άλλων περιφερειών,
άλλων πόλεων. Είναι αμφισβητήσιμη η
ανάπτυξη με το πρόσχημα της έλευσης
τουριστών, με το πρόσχημα της τέλεσης
των Ολυμπιακών Αγώνων, που στηρίζεται σε
έννοιες αφηρημένες όπως πρόοδο των
παραγωγικών δυνάμεων, απορρόφηση
κονδυλίων, μεγάλα έργα, όταν αυτά
αλλοιώνουν τη γεωγραφία, την ιστορία και
τον κοινωνικό ιστό. Την ώρα, δηλαδή, που
θα τελούνται οι Ολυμπιακοί Αγώνες, η
Αττική θα βρίσκεται σε αν πόλεμο,
οικολογικό και με την περιφέρεια, όταν
είναι γνωστό ότι το μεγάλο αυτό αθλητικό
γεγονός διεξαγόταν σε καθεστώς ειρήνης. Ο
τουρισμός
Η δημιουργία
ξενοδοχειακών συγκροτημάτων,
εστιατορίων κ.ά. αποτελούν τεράστια
παρέμβαση στο φυσικό χώρο, που χάνει
τελικά τη φυσικότητα και την
αυθεντικότητά του. Παράλληλα υπάρχουν
κάποιοι προβληματισμοί για το κόστος
του τουρισμού στο φυσικό και
ανθρωπογενές περιβάλλον, που
αλλοιώνεται και συμβαδίζει με τις
απαιτήσεις και τους στόχους του κάθε
τουριστικού έτους. Τα ήθη και τα εγχώρια
συστήματα αξιών της τοπικής κοινωνίας, είναι πλέον
επιδεικτικά αλλαγών και τροποποιήσεων.
Ο τουρισμός, επιφέρει ένα σημαντικό
ρήγμα στη συνέχεια των ηθών, παράγουν
απότομες και συχνά συνταρακτικές
αλλαγές και μεταλλάξεις. Παράλληλα με το
ζήτημα της αλλοίωσης των φυσικών
διαδικασιών του νησιού με την έλευση
επισκεπτών και
τουριστών, η τροποποίηση
κοινωνικών συμπεριφορών με μεγάλες
ταχύτητες, είναι κεντρικό ζήτημα. Οι
διακοπές και αυτά που διακόπτονται,
εργασία, ζωή στις πόλεις, άγχος του
αστικού περιβάλλοντος δεν είναι
ζητήματα μη σχετικά μεταξύ τους. Αυτό
σημαίνει πολλά, αλλά σίγουρα δεν
μεταφράζεται ότι το ένα μεταφέρει τα
χαρακτηριστικά του αυτούσια μέσα στα
πλαίσια του άλλου. Την ίδια χρονική φάση που
συμβαίνουν αυτά στην περιφέρεια και ό,τι
έχει σχέση με τον τουρισμό που
συρρικνώνεται, στην Αττική
προγραμματίζουν να καταστρέψουν ό,τι
πιο αξιόλογο θαλάσσιο και δασικό
διαθέτει αυτή η
περιοχή. Με την τσιμεντοποίηση του
Φαλήρου αποκόπτεται ο κάτοικος της
Αθήνας από τη θάλασσα και υπονομεύεται η
μόνη σοβαρή βιομηχανία που διαθέτει η
χώρα, ο τουρισμός. Με αυτά τα τείχη, που
θα υψωθούν, η Αθήνα δεν θα μπορέσει ν
αποτελέσει πόλο έλξης για τους
τουρίστες. Οι τουρίστες θα βλέπουν την
ακρόπολη, θα μένουν ελάχιστες ώρες για
κάποια αγωνίσματα και θα φεύγουν. Συμπερασματικές
παρατηρήσεις
Η ανάληψη των
Ολυμπιακών Αγώνων θα ενισχύσει ακόμη
περισσότερο την τάση συμβιβασμού της
ελληνικής κοινωνίας, την παθητική
προσαρμογή στα κατασκευαστικά και
πολιτισμικά υπερθεάματα, ενώ ταυτόχρονα
θα αδυνατίσει το κριτικό της πνεύμα. Η
στιγμιαία προσφορά θεάματος ενισχύει
την έλλειψη ποιότητας ζωής και
κοινωνικής αντίληψης, που δεν μπορούν να
αντιμετωπισθούν με αποσπασματικούς
αγώνες, που συν
τοις άλλοις εμπορευματοποιούν μια
μεγάλη διέξοδο της ανθρώπινης ύπαρξης,
τον αθλητισμό. Η ανάπλαση και η προστασία του χώρου, η
έννοια της περιφέρειας, που περνά κρίση
υπανάπτυξης και ίσως και επιβίωσης, ο
τουρισμός που αναζητά τον αρχικό του
ρόλο, περνούν ανάμεσα από ένα νέο σχέδιο
της κοινωνίας και
της οικονομίας, ανοικτής αλλά και
ταυτόχρονα κριτικής απέναντι στις νέες
τεχνολογίες και στα νέα
δεδομένα. Θεωρούμε ότι η
μόνη διέξοδος από την κρίση, που θα
επιφέρει ο παρόν σχεδιασμός για τους
Ολυμπιακούς αγώνες τόσο για τον
τουρισμό όσο και την ελλαδική
περιφέρεια, είναι η υιοθέτηση
εναλλακτικών χωροθετήσεων στα πλαίσια
της βιώσιμης ανάπτυξης, η διασπορά και ο
περιορισμός του μεγέθους των αγώνων και
κυρίως των παραολυμπιακών έργων (π.χ.
εμπορικά κέντρα), η προώθηση των μέσων
μαζικής μεταφοράς, η αποτροπή της
παραχώρησης σε ιδιώτες πολύτιμων
δημόσιων χώρων της Αττικής, η τήρηση των
νόμων και των κανόνων διαφάνειας.
Ταυτόχρονα ο σχεδιασμός της ανάπτυξης
της ελληνικής περιφέρειας, μέσα από μια
ολοκληρωμένη πολιτική τουριστικής
ανάπτυξης, ώστε η εκτός Αττικής Ελλάδα,
να μη δεχθεί μόνο τα απορρίμματα ή τις
ζημιές των Αγώνων και της έλλειψης
σεβασμού προς το αττική τοπίο. Το μεγάλο
ιστορικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι
χωροταξικό. Τα οικονομικά, κοινωνικά και
εθνικά ζητήματα χρωματίζονται,
εντείνονται και οξύνονται από τη χρόνια
χωροταξική ανωμαλία. Αυτή όμως είναι
αναστρέψιμη, αρκεί να υπάρξει η
προϋπόθεση της συγκρότησης σχεδίου
με κέντρο τις περιφέρειες και όχι την
Αττική. Μέρος
της εισήγησης του Φάνη Μαλκίδη και του
Βασίλη Λαγού στο Διεθνές Συνέδριο {Πολιτιστικό
Περιβάλλον και Τουρισμός} που
διοργάνωσε το Τεχνικό Επιμελητήριο
Ελλάδας στην Καβάλα 20-23/9/2001.
|