ΤΕΧΝΗ

Αρχαίο Θέατρο Οινιάδων Ακαρνανίας

Αριστοφάνη «Νεφέλες»

Οργανισμός Ελληνικού Θεάτρου «Αριστοφάνης»

Του Γερασιμου Καζανα

Πρόδρομος πυρπόλησης της ελευθερίας του πνεύματος

            Γέλια αυθόρμητα και ασυγκράτητα σε κάθε λεπτό της παράστασης από 2.500 περίπου θεατές κάτω από τον καθαρό ουράνιο θόλο με το μισοφέγγαρο. Συνοδευμένο από δύο φωτεινά μακρινά αστέρια και μέσα στο λιτό τοπίο της βελανιδιάς και της ασφάκας (Σάββατο 28/7/01). Το σπινθηροβόλο πνεύμα της ευρηματικότητας, του ευφυολογήματος, της βωμολοχίας και των υπονοούμενων του Αριστοφάνη βρήκε έναν άξιο εκφραστή του, το Θύμιο Καρακατσάνη, που ξεπέρασε με θαυμαστό τρόπο τις προσδοκίες μας. Ένας μεγάλος κωμικός ηθοποιός της πατρίδας μας.

            Οι «Νεφέλες» παίχθηκαν το 423 π.Χ. και πήραν το τρίτο βραβείο. Το πρώτο πήρε ο Κρατίνος με την «Πυρίνη» και το δεύτερο ο Αμειψίας με τον «Κόννο».

            Οι πολεμικές επιχειρήσεις Αθηναίων και Σπαρτιατών της περιόδου 425-421 π.Χ. έχουν σχετική ισοπαλία. Και το 423 π.Χ. υπογράφεται μεταξύ τους «εναύσιος ειρήνη». Τότε ο Αριστοφάνης στρέφεται κατά της πνευματικής ηγεσίας, πως δήθεν με τον ορθολογισμό, την αναζήτηση, τη σχετικότητα και την αμφισβήτηση θεών και ανθρώπινων θεσμών διαφθείρει τους νέους και καταστρέφει την αθηναϊκή κοινωνία. Παρ’ ότι με το Σωκράτη ανήκουν στην ίδια πολιτική ιδεολογία της ολιγαρχίας και της αριστοκρατίας, δεν ανέχεται το ανανεωτικό του πνεύμα. Και στοιχειοθετεί ένα κατηγορητήριο παρόμοιου εκείνου που χρησιμοποιήθηκε 14 χρόνια κατόπιν για την σε θάνατο καταδίκη του.

Ο Σωκράτης στην απολογία του αναφέρθηκε ιδιαίτερα στις διαστρεβλωτικές επιπτώσεις των κωμωδιοποιών: «Γιατί πολλοί, λέει, κατήγοροί μου έχουν γίνει προς εσάς και παλαιότερα ήδη χρόνια και κανένα αληθινό να λέγουν, αυτούς εγώ περισσότερο φοβάμαι παρά τους περί Άνυτον, καίτοι είναι και αυτοί φοβεροί… και πως δεν μου είναι δυνατό να γνωρίζω και να πω τα ονόματα αυτών, εκτός μερικών κωμωδιοποιών» («εμού κατήγοροι πολλοί γεγόνασι προς υμάς και πάλαι ήδη έτη και ουδέν αληθές λέγοντες, ους εγώ μάλλον φοβούμαι ή τους αμφί Άνυτον, καίπερ όντας και τούτους δεινούς… ότι ουδέ τα ονόματα οίον τε αυτών ειδέναι και ειπείν, πλην ει τις κωμωδιοποιός τυγχάνει ων», Πλάτωνος, Απολογία Σωκράτους Β, Δ).

            Το κατηγορητήριο του Αριστοφάνη στις «Νεφέλες» στηρίζεται στο ψεύδος, την πλάνη και το φανατισμό.

            Ψέματα πως ο Σωκράτης υπήρξε: α) Φυσιολόγος φιλόσοφος «αεροβατών», ενώ είναι γνωστό, πως αυτός κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό στη γη και έχουμε τον ιστορικό διαχωρισμό σε προσωκρατικούς και μετασωκρατικούς φιλοσόφους, β) Κακοδαίμονας, που εισάγει «καινά δαιμόνια», λέγοντας πως «άλλο κανένα δεν θα πιστεύεις πλέον ως θεό πλην εκείνων που εμείς πιστεύουμε, την τριαδική θεότητα: Χάος, Νεφέλες, Γλώσσα» («άλλο τι δήτε ου νομιείς ήδη θεόν ουδένα πλην άπερ υμείς, το Χάος, τουτί και τα Νεφέλας και την Γλώτταν, τρία ταυτί»; Γιατί «ουδ’ εστίν Ζευς», Νεφέλες 360). Φοβερή κατηγορία ασέβειας και εξοργισμού του όχλου. Ενώ είναι γνωστό πως ο Σωκράτης ουδέποτε αμφισβήτησε την κυριαρχική θεότητα του Δία ως πατρός «θεών τε και ανδρών», και υποστήριξε νέες θεότητες, και γ) Σοφιστής, που πληρωνόταν να διδάσκει ειδικά τη δικηγορική στρεψοδικία. Ενώ είναι γνωστό πως ο Σωκράτης δεν ήταν σοφιστής, δεν δίδασκε δικηγορία, που δεν γνώριζε (Πλάτων, Μενέξελος) και δεν πληρωνόταν.

            Πλάνη πως ο Σωκράτης άλλαξε τα ήθη της αθηναϊκής κοινωνίας διδάσκοντας «καινήν παίδευσιν»: «πως το μεν αισχρόν θεωρείται απόλυτα καλό, το δε καλό αισχρό… και να φαίνεσαι αδικούμενος, όταν αδικείς και τους άλλους βλάπτεις» («το μεν αισχρόν άπαν καλόν ηγείσθαι, το καλόν δ’ αισχρόν… και δοκείν αδικούντ’ αδικείσθαι, και κακουργουντ’, οιδ’ ότι», Νεφέλες, 1020, 1170).

            Από την ίδια δυστυχώς πλάνη κατέχεται και ο Σωκράτης, όταν κατηγορεί τον Περικλή, το δημιουργό του χρυσού αιώνα, την Αθήνα «πάσαν πόλιν της Ελλάδος παίδευσιν», που στον αριστουργηματικό επιτάφιο λόγο του θα τονίσει: «Γιατί εκεί που καθορίζονται βραβεία αρετής μέγιστα, εκεί και άριστοι πολίτες πολιτεύονται» («άθλα γαρ οις κείται αρετής μέγιστα, τοις δε άνδρες άριστοι πολιτεύουσι», Θουκυδίδης, Ιστορία β, 46). Πλανώμενος, λοιπόν, και ο Σωκράτης, όπως και ο Αριστοφάνης, επιβεβαιώνοντας το πεπερασμένο της ανθρώπινης φύσης θα κατηγορήσει τον Περικλή: «Αλλ’ όμως βέβαια αγριότερους (τους Αθηναίους) δημιούργησε από ό,τι τους παρέλαβε… Λοιπόν, αν τους δημιούργησε αγριότερους, τους μετέβαλε και σε αδικότερους και σε χειρότερους»; («αλλά μην αγριωτέρους γε αυτούς απέφηνεν ή οίους παρέλαβεν… Ουκούν είπερ αγριωτέρους, αδικωτέρους τε και χείρους»; Πλάτωνος, Γοργίας, 516 c).

            Στρατευμένος ολιγαρχικός ο Αριστοφάνης, δεν ανέχεται την αλλαγή των παραδοσιακών αξιών. Συντηρητικός, τρελαίνεται μπροστά στην αμφισβήτηση και την αναζήτηση με τον ορθολογισμό των φιλοσόφων. Αγνοώντας τις σταθερές και μεταβλητές αξίες, αλλά και του «πάντες του ειδέναι ορέγονται» και «διά γαρ το θαυμάζειν… ήρξαντο φιλοσοφείν οι άνθρωποι» του Αριστοτέλη. Αλίμονο αν ο άνθρωπος έμενε προσκολλημένος στις παραδοσιακές αξίες του ανθρώπου του σπηλαίου! Φωτιά και τσεκούρι κατά της γνώσης, ωρύεται ο Αριστοφάνης. Αιχμή του δόρατός του η ευσέβεια και χρησιμοποιεί ως από μηχανής θεό τον Ερμή για τις διώξεις: «Ορθά με προτρέπεις (θεέ Ερμή) να αφήσω τις δικορραφίες, αλλά στα γρήγορα να βάλω φωτιά στο σπίτι των φλύαρων… (Ερμής) Δίωξε, ρίξε, βάρα, πολλά έκαναν και μάλιστα, το γνωρίζω, τους θεούς να αδικούν» («ορθώς παρακινείς ουκ εών δικορραφείν, αλλ’ ως τάχιστ’ εμπιμπράναι την οικίαν των αδολεσχών… (Ερμής) δίωκε, παίε, βάλλε, πολλών ούνεκα μέλιστα δ’ εικώς τους θεούς ως ηδίκουν» (Νεφέλες 1490, 1500).

            Σκηνές τρόμου. Η κωμωδία μεταβάλλεται σε τραγωδία πυρπόλησης της ελευθερίας του πνεύματος. Πρόδρομος του καψίματος της αλεξανδρινής βιβλιοθήκης, του μέγιστου πλούτου γνώσεων της ανθρωπότητας, της άγριας θανάτωσης της φιλοσόοφου Υπατίας, των διαταγμάτων του Θεοδοσίου και του Ιουστινιανού για την καταστροφή του ελληνικού πολιτισμού, της Ιεράς Εξέτασης και μέχρι των ημερών μας του καψίματος των βιβλίων, της λογοκρισίας και των εξοντωτικών διώξεων των ολοκληρωτικών καθεστώτων.

            Ισχυρίζονται μερικοί πως ο Αριστοφάνης ήταν ακομμάτιστος, πράγμα ανεπιβεβαίωτο από τις κωμωδίες του. Άλλοι πως πρέπει να παίζεται χωρίς την αναφορά στο μεγάλο σοφό, αλλά σε έναν απλό δάσκαλο της αθηναϊκής κοινωνίας. Αυτό, όμως, αλλοιώνει την κωμωδία. Άλλοι πως ο Αριστοφάνης δεν σκόπευε τη δυσφήμιση του Σωκράτη και γι’ αυτό ο Πλάτωνας τον έχει συμπεριλάβει ως συνδαιτυμόνα στο Συμπόσιό του. Αλλά συνδαιτυμόνα ο Ξενοφώντας στο Συμπόσιό του έχει τον κατήγορο στη δίκη του Σωκράτη, Άνυτο. Πρέπει, λοιπόν, να πούμε πως υπήρξαν κάποιες σκοπιμότητες προσωπικών συμμαχιών, που πρυτάνευσαν στον Πλάτωνα προς τον ομοϊδεάτη του Αριστοφάνη και στον Ξενοφώντα προς το δημοκρατικό Άνυτο για την επιστροφή του στην Αθήνα. Άλλοι, τέλος, θεωρούν πως κινδυνεύουν και σήμερα παραδοσιακές αξίες, όπως και τότε, και γι’ αυτό ο Αριστοφάνης είναι πάντα επίκαιρος. Πλανώνται ασφαλώς. Οι σημερινές δεν είναι οι ίδιες παραδοσιακές αξίες του Αριστοφάνη. Οι αξίες και οι γνώσεις μεταβάλλονται. Οι αντιδράσεις φανατισμού μόνον είναι ταυτόσημες με το κάψιμο των βιβλίων, τις δικαστικές και πολιτικές διώξεις. Ο Αριστοφάνης έστησε ένα λαϊκό υπόβαθρο ενός αταίριαστου γάμου και ενός άσωτου γιου, που υπερχρέωσε τον πατέρα του για να εκτοξεύσει πύρινα βέλη κατά της ελευθερίας του πνεύματος.

            Ισχυρίζονται, ακόμη, πως η κωμωδία, για να προκαλέσει αυθόρμητο γέλιο και θέαμα, στηρίζεται στην υπερβολή με το σκώμμα και το ευφυολόγημα δημοσίων προσώπων. Διαφορετική, όμως, είναι η υπερβολή του συνειδητού ψεύδους, που διαστρεβλώνει και συκοφαντεί πρόσωπα και μάλιστα συγκεκριμένα και επιλεκτικά τις μεγάλες προσωπικότητες των Σωκράτη, Περικλή και Ευρυπίδη. Κάθε εμπνευσμένος κωμωδιοποιός μπορεί να χρησιμοποιεί την υπερβολή, ποτέ όμως το ψέμα. Στα δύσκολα κρίνεται ο δημιουργός. Και οι ηθικές αξίες δεν στηρίζονται στο ψέμα και στη βωμολοχία.

            Κατόπιν αυτών, πρέπει να παίζονται οι κωμωδίες του Αριστοφάνη; Βεβαίως και πρέπει να παίζονται. Η ιστορική απόσταση επιτρέπει στο θεατή να διαπιστώσει την ανθρώπινη πλάνη, που οδηγεί στο ψέμα και στον καταστροφικό φανατισμό. Και η ελευθερία του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι ζωογόνος δύναμη προόδου μέσα από αντιδράσεις και αντιφάσεις με τη φιλοσοφία, την ιστορία, τις επιστήμες, τα γράμματα και τις τέχνες.

            Ο Θύμιος Καρακατσάνης, θαυμάσιος και ανεπανάληπτος ως ηθοποιός, απέτυχε ως σκηνοθέτης. Παρουσίασε παράσταση κωμωδίας με λαμπρό υπερθέαμα χωρίς νόημα. Κάθε είδος λόγου, όμως, έχει βαθύτερο νόημα διδακτικό και πρέπει στα θεατρικά έργα να μεταδίδεται επακριβώς με τον καλύτερο θεατρικό τρόπο.

            Έτσι, σύμφωνα με τη σκηνοθεσία, οι συντελεστές της παράστασης, ηθοποιίας, σκηνογραφίας, μουσικής και χορογραφίας απέδωσαν θαυμάσια. Ανάμεσά τους διακρίναμε νέα ταλέντα με ελπιδοφόρο μέλλον. Η μετάφραση του Κ.Χ. Μύρη με ομαλή ροή εκφοράς γέλιου, αλλά με πλατειασμούς. Λέξεις, που έρχονται ατόφιες από τα παλιά και χρησιμοποιούνται καθημερινά, δεν μεταφράζονται, φτωχαίνοντας την ελληνική γλώσσα. Και μια παρατήρηση ανομοιότητας του σκίτσου του Σωκράτη της σκηνής και του ηθοποιού.

            Οι «Νεφέλες» του Αριστοφάνη είναι η κωμωδία που υπέδειξε τη δικαστική δίωξη του Σωκράτη από ένα φανατισμένο, ακραίο, συντηρητικό και ολιγαρχικό ομοϊδεάτη: «και (φίλε Ερμή) γίνε σε με σύμβουλος για να γράψω μήνυση εναντίον αυτών» («και (φίλ’ Ερμή) μοι γενού ξύμβουλος, είτ’ αυτούς γραφήν διωκάθω γραψάμενος», Νεφέλες 1480). Οι «Νεφέλες» είναι η κωμωδία ενός προαναγγελθέντος θανάτου και ένα αιώνιο πρότυπο Ιερής Εξέτασης.