Βοσνία: Η δοκιμασία της «νέας τάξης»

Α΄μέρος

Του Θωμα Στεφ. Σαρα

Αρχισυντακτη

Η τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα και κυρίως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1990 θα παραμείνουν στην ιστορική μνήμη σαν περίοδος κατά την οποία η διεθνής κοινότητα δέχθηκε την καταστροφή μιας ευρωπαϊκής χώρας.

Το δυνατό τράνταγμα, που δημιούργησε η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης την εποχή εκείνη, έγινε αισθητό μέσα στα Βαλκάνια, στα οποία επέφερε τόσο μεγάλες πολιτικές αλλαγές, που μόνον η φαντασία κάποιου μυθιστοριογράφου θα μπορούσε να συλλάβει.

Η Βοσνία, μια πραγματικά πανέμορφη και μαγευτική περιοχή της Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας, με λαμπρές πολιτιστικές παραδόσεις, στο έδαφος της οποίας συναντιούνται, συνεργάζονται και συνυπάρχουν για ολόκληρους αιώνες η ανατολική και δυτική χριστιανική εκκλησία από κοινού με τον ιουδαϊσμό και το μωαμεθανισμό.

Για εκείνους που είχαν κάποιο ενδιαφέρον να ζήσουν από κοντά τα γεγονότα και την πολεμική λαίλαπα, που κατέστρεψε στην κυριολεξία τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, ο μεγαλύτερος προβληματισμός τους ήταν η εντόπιση και ανάλυση των αιτίων αυτού του καταστρεπτικού εμφύλιου σπαραγμού.

Σε ορισμένους ιστορικούς και χρονογράφους των ημερών των γεγονότων σαν αιτία αυτών των καταστροφών δίνεται η ιστορική ανέλιξη της περιοχής σε συνδυασμό με τις κοσμογονικές διαμορφώσεις στον ευρωπαϊκό χώρο και γενικά στη διεθνή κοινότητα, στις «νέες ιδέες» της παγκοσμιοποίησης, με άλλα λόγια.

Για το σύγχρονο ερευνητή, ωστόσο, στην πραγματικότητα η θεωρία αυτή αποτελεί ένα μύθο, ο οποίος καλλιεργήθηκε τόσο προσεκτικά και με τέτοια τέχνη από τους πρωτομάστορες αυτών των συγκρούσεων, ώστε να επιτύχει να παραπλανήσει τη διεθνή κοινή γνώμη. Ολόκληρος ο προπαγανδιστικός μηχανισμός των δυνάμεων του σκότους και της καταστροφής επικεντρώθηκε σε μια καμπάνια πειθούς, ότι δήθεν το καταστρεπτικό έργο των πυροβόλων όπλων υπήρξε αποτέλεσμα ιστορικών και πολιτιστικών δυνάμεων κατά πολύ πιο ισχυρών των προσωπικών και ανθρωπιστικών αισθημάτων των ενδιαφερομένων.

Οδοιπορικό

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

Με αυτές τις σκέψεις και τους προβληματισμούς βρέθηκα εκείνο το πρωί του Αυγούστου μέσα σε ένα λεωφορείο των «δυνάμεων σταθερότητας» του ΝΑΤΟ στα Βαλκάνια, οι οποίες στα πλαίσια των ειρηνευτικών συμφωνιών του Ντέιτον έχουν αναλάβει τη φύλαξη και διατήρηση της ειρήνης στην περιοχή.

Νωρίτερα ένα αερολεωφορείο των πολεμικών δυνάμεων με είχε μεταφέρει με άλλους οκτώ δημοσιογράφους από το Τορόντο στην πρωτεύουσα της Κροατίας, το Ζάγκρεμπ, όπου μέσω ενός μικρού αεροδιαδρόμου και ενός σταθμού ελέγχου των Ηνωμένων Εθνών μπήκαμε στη χώρα χωρίς καν να συναντήσουμε έστω και έναν υπεύθυνο της υπηρεσίας τελωνείων της χώρας.

Ήταν περασμένα μεσάνυχτα, όταν βγήκαμε στο αεροδρόμιο. Ένα ελαφρό αεράκι έδινε λίγη ζωή στην κατάζεστη νύχτα. Ο κλιματισμός του λεωφορείου ήταν ένα είδος ανακούφισης στο δρόμο του προορισμού.

Το πέρασμα της συνοριακής γραμμής των δύο χωρών έγινε με έναν απλό χαιρετισμό του οδηγού του λεωφορείου. Κανένας απολύτως δεν έδειχνε να ενδιαφέρεται να πληροφορηθεί ποιοί ήμασταν και πού πηγαίναμε. Με το πέρασμα της συνοριακής γραμμής ο φιδωτός δρόμος γίνεται στενός και σκαρφαλώνει πάνω στο ορεινό τοπίο. Τέλος, μας φέρνει, ύστερα από διαδρομή δύο ωρών, στη στρατιωτική βάση της διοίκησης των ειρηνευτικών δυνάμεων του Καναδά στη Βάλικα Κλαντούσα.

Το στρατόπεδο βρίσκεται σε μια θαυμάσια τοποθεσία κοντά στα σύνορα με την Κροατία, από το αεροδρόμιο του Ζάγκρεμπ της οποίας εξυπηρετούνται οι ανάγκες της δύναμης. Καλύπτει έναν αρκετά μεγάλο χώρο, διαθέτει δικές του ηλεκτρικές γεννήτριες και δική του υπηρεσία φροντίδας του πόσιμου νερού. Πέραν των χώρων ύπνου διαθέτει λουτρά και υπεραρκετούς χώρους προσωπικών αναγκών, αίθουσες ψυχαγωγίας, γυμναστήρια, βιβλιοθήκη, μια μικρή καντίνα, τα έσοδα από την οποία πηγαίνουν σε ειδικό λογαριασμό για την κάλυψη των εξόδων των αδειούχων. Ειδική πτέρυγα για τη στέγαση των γραφείων της διοίκησης και των επιτελικών και ένα θαυμάσιο πεντακάθαρο χώρο για τις ανάγκες εστίασης των ανδρών και γυναικών της δύναμης.

Θα πρέπει να αναφερθεί εδώ ότι αξιωματικοί και οπλίτες κάνουν κοινή χρήση του χώρου, καθώς γευματίζουν όλοι μαζί. Η επιμέλεια του φαγητού, ο καθαρισμός των χώρων, το πλύσιμο των ρούχων και οι υπόλοιπες βοηθητικές εργασίες γίνονται από το βοηθητικό προσωπικό πολιτικών υπαλλήλων, οι οποίοι κατά κανόνα είναι ντόπιοι και εργάζονται για την αποστολή. Είναι ένας τρόπος για να βοηθηθεί η ντόπια οικονομία, η οποία μαστίζεται από τρομερή ανεργία, σύμφωνα με τα λόγια του Καναδού διοικητή Κάνιγχαμ.

Κατά τη διάρκεια της σύνομης παραμονής μου στο στρατόπεδο είχα την ευκαιρία να πληροφορηθώ ολόκληρη τη διοικητική δομή της ειρηνευτικής αποστολής. Τόσο ο διοικητής όσο και οι επιτελικοί συνεργάτες του ήταν πάντα πρόθυμοι να εξυπηρετήσουν, να ενημερώσουν, να επεξηγήσουν κάθε απορία.

Η βάση, η οποία αποτελεί το επιτελικό κέντρο της περιοχής, διαθέτει έξι ελικόπτερα, ένα σοβαρό αριθμό τεθωρακισμένων καθώς και οχήματα μεταφοράς του προσωπικού.

Οι άνδρες και γυναίκες των ενόπλων δυνάμεων του Καναδά, που υπηρετούν εδώ, πραγματικά φαίνονται ενθουσιασμένοι. Οι περισσότεροι από αυτούς είναι έφεδροι, πήραν ειδική άδεια από την κανονική τους εργασία και ήρθαν εθελοντικά να υπηρετήσουν στην ειρηνευτική δύναμη του ΝΑΤΟ. Ένα από τα πολλά πλεονεκτήματα, που προσφέρει αυτή η απόφαση, είναι και εκείνο του επιπρόσθετου ποσού των 2.000 δολαρίων το μήνα, που η υπηρεσία προσφέρει σε κάθε μέλος της αποστολής πέραν της κανονικής αμοιβής.

Είχα, ακόμη, την ευκαιρία να πληροφορηθώ αναλυτικά πάνω στα διάφορα προβλήματα, που καθημερινά παρουσιάζονται στον κύκλο των καθηκόντων και υποχρεώσεών τους. Είμαι δε βέβαιος ότι οι επιτελικοί της διοίκησης έχουν δημιουργήσει ένα άρτιο και αξιόλογο σύστημα συλλογής πληροφοριών, μέσω του οποίου μπορούν να γνωρίζουν τί ακριβώς συμβαίνει στο ζωτικό χώρο της αποστολής.

Η όλη έκταση της Βοσνίας, ως γνωστόν, είναι μοιρασμένη σε περιοχές, κάθε μια από τις οποίες εξυπηρετούν οι άνδρες των στρατιωτικών δυνάμεων των διαφόρων χωρών μελών του ΝΑΤΟ. Μέχρι πρόσφατα συμμετείχαν σε αυτή την αποστολή και μέλη των στρατιωτικών δυνάμεων της Τσεχίας, τα οποία ωστόσο το μήνα Οκτώβριο κατέθεσαν την εντολή και αποχώρησαν λόγω οικονομικών προβλημάτων και της αδυναμίας να καλυφθούν οι ανάγκες της αποστολής. Το κενό, που δημιουργήθηκε από αυτή την αποχώρηση, φρόντισαν να καλύψουν αμέσως οι ειρηνευτικές δυνάμεις του Καναδά και του Ενωμένου Βασιλείου.

Σχετικά με την ασφάλεια των στρατοπέδων καθώς και των στρατευμένων μελών, υπάρχει μια καταπληκτική αξιοκράτηση και διαδικασία, η οποία καθιστά σχεδόν αδύνατη την περίπτωση ατυχήματος.

Ύστερα από μια λεπτομερή ενημέρωση των μελών της αποστολής γύρω από τα εκατομμύρια νάρκες, οι οποίες βρίσκονται θαμμένες σε κάθε γωνιά και κάθε περιοχή, και τους κανόνες για την προσωπική μας ασφάλεια, είμαστε πλέον έτοιμοι για το δρόμο προς το γειτονικό Κοκαλίγκι και τα άλλα κέντρα στρατοπεύδευσης των ειρηνευτικών δυνάμεων.

Πρώτη γνωριμία με την περιοχή

φωτογραφίες

Μολονότι δεν θέλω να κουράσω τον αναγνώστη μου με τριμμένες αναφορές στο ταξίδι, θα ήθελα να αναφερθώ μόνο σε ορισμένα αξιόλογα σημεία. Το πρώτο ήταν μια πραγματική εμπειρία. Ήταν μια θαυμάσια αυγουστιάτικη μέρα κι η διαδρομή σχετικά ήσυχη, καθώς το λεωφορείο διασχίζει ένα μελαγχολικό τοπίο γεμάτο χαλάσματα και ερείπα καταστρεμμένων σπιτιών, θλιβερά απομεινάρια και αδιάψευστοι μάρτυρες μια προοδευτικής κοινότητας του χθες, η οποία όμως σε κάποια στιγμή του χρόνου εξερράγη και σωριάστηκε σε ερείπια.

Το σκηνικό γίνεται τόσο έντονα καταπιεστικό, ώστε σε κάποια στιγμή ζητούμε από τον οδηγό να σταματήσει. Καθώς η μεγάλη ομάδα των συναδέλφων κατηφορίζει προς το κέντρο του συνοικισμού. Ο ίδιος προσπαθώ να βγάλω φωτογραφίες του γύρω χώρου. Είναι ένας συνοικισμός καταπληκτικός. Τα περισσότερα σπίτια του είναι καμμένα ή ισοπεδωμένα. Ανάμεσα, ωστόσο, από τα χαλάσματα ξεπετιούνται άλλα ανέγγιχτα από τη θεομηνία, που φαίνεται ότι χτύπησε.

Σε απόσταση μικρότερη από 100 μέτρα από το σημείο που στέκομαι βρίσκεται ένα από αυτά τα «τυχερά» σπίτια, άγγιχτο από την καταστρεπτική μανία των αντιμαχομένων. Κάποια στιγμή βγαίνει από την αυλή ένας μεγαλόσωμος άνδρας. Με χαιρετά, καθώς με πλησιάζει, και με ρωτά εάν είμαι Σέρβος. Είμαι Καναδός, του απαντώ. «Καναδός», επαναλαμβάνει εκείνος σαν απόηχος και προσθέτει «καλώς ήρθατε». Σταματά για λίγο, κοιτάζει γύρω και συμπληρώνει: «Οι μόνοι που δεν είναι καλοδεχούμενοι εδώ είναι οι Σέρβοι» και ψιθυρίζει κάποια βρισιά.

Ήταν ένα τυχαίο στιγμιότυπο, το οποίο ωστόσο επέτρεψε να σχηματισθούν οι σωστές εντυπώσεις γύρω από την πολιτική πραγματικότητα, το μίσος και τα πάθη, που χωρίζουν τους δύο γειτονικούς λαούς ακόμη και σήμερα.

Μια παρόμοια εμπειρία είχα στην πόλη Μπινάκ, η οποία υπήρξε ένα από τα πιο άγρια θέατρα των εχθροπραξιών. Βρίσκεται δε σε προνομιούχα στρατηγική θέση. Αντίθετα με τις μέχρι τότε εμπειρίες μου στο Μπινάκ, επιτελείται μια πραγματική «οικοδομητική επανάσταση». Όλα τα σπίτια είναι νεόκτιστα, ενώ σε άλλα συνεχίζονται οι εργασίες κατασκευής. Εκατοντάδες τζαμιά στέκουν περήφανα με τους πανύψηλους μιναρέδες τους μέσα στην πόλη και τους γύρω λόφους. Η μοναδική χριστιανική εκκλησία παραμένει καμμένη. Στο κέντρο της πόλης, ωστόσο, υπάρχει ένα μικρό ιερό της καθολικής εκκλησίας, το οποίο φαίνεται ότι είναι καινούργιο. Οι στενοί δρόμοι της πόλης είναι γεμάτοι με πολυτελή ευρωπαϊκά αυτοκίνητα τύπου Μερσεντές, ενώ τα καφενεία και ζαχαροπλαστεία είναι γεμάτα με νέους και νέες.

Παρά το γεγονός ότι ποσοστό 90% του πληθυσμού είναι μουσουλμάνοι, περιέργως δεν συναντά ο επισκέπτης καμιά γυναίκα με τη παραδοσιακή ρόμπα και το τσεμπέρι. Ο πληθυσμός αποτελείται από εξισλαμισμένους Σλάβους, σύμφωνα με το διοικητή των ειρηνευτικών δυνάμεων. Όταν, ωστόσο, κάποια στιγμή τον ρωτώ, εάν όλα αυτά τα τζαμιά είναι απαραίτητα, ο συνομιλητής μου χαμογελά και λέει ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες του, απαραίτητοι δεν είναι ούτε και οι χοτζάδες, οι οποίοι τον κανονικό χρόνο προσευχής παίζουν μαγνητοταινία με την κανονική προσευχή…

Όταν σε κάποια στιγμή στο δρόμο μας, για να γνωρίσουμε το τοπικό στρατιωτικό αεροδρόμιο, ζητώ πληροφορίες από το νεαρό μουσουλμάνο διερμηνέα που έχουμε μαζί μας, εκείνος προσπαθεί να μας πείσει ότι ολόκληρη η περιοχή μαστίζεται από ανέχεια, τρομερή ανεργία και οικονομική δυσπραγία και ότι έχει άμεση ανάγκη βοήθειας από την Ευρώπη και τα Ηνωμένα Έθνη. Στην παρατήρησή μου, ωστόσο, πώς είναι δυνατό κάτω από αυτές τις συνθήκες να υπάρχει ένα τόσο έντονο κύμα ανοικοδόμησης και επίδειξη πλούτου στους δρόμους και τις αγορές, έναντι των άλλων περιοχών, οι οποίες πραγματικά μαστίζονται από την καταστροφή, τη φτώχεια και τον πόνο τόσο έκδηλα, εκείνος ισχυρίζεται ότι ο πλούτος έρχεται από την Ευρώπη, από τους μετανάστες στη Γερμανία.

Λίγο αργότερα βρεθήκαμε σε κάποιο παζάρι. Από την πρώτη ματιά έμεινα βέβαιος ότι η πόλη αυτή των 120.000 μουσουλμάνων ήταν πραγματικά κέντρο εμπορίου και μιας οικονομίας η οποία δεν είχε τίποτα το κοινό με τις γύρω περιοχές. Στα ράφια των πραγματευτάδων συναντούσε κάποιος ό,τι αγαθό θα μπορούσε να ζητήσει και στις αγορές της Νέας Υόρκης ή του Τορόντο. Η μόνη διαφορά ήταν η τιμή, που ήταν το ένα δέκατο της τιμής των ειδών της Βόρειας Αμερικής.

Καθώς γύριζα παρατηρητής ανάμεσα στους πραγματευτές, βρέθηκα ξαφνικά μπροστά σε μια ομάδα ανδρών, οι οποίοι στοιχημάτιζαν με τη γνωστή μέθοδο του παπατζή! Ήταν μια στιγμή που είχα να δω από τα παιδικά μου χρόνια. Την απαθανάτισα αμέσως με μια φωτογραφία. Περιέργως και πάλι βρέθηκε μπροστά μου ο νεαρός μουσουλμάνος διερμηνέας μας, ο οποίος, φανερά ενοχλημένος, μου δήλωσε ότι απαγορεύεται η λήψη φωτογραφιών. Χαμογέλασα και του δήλωσα ότι βρισκόμουν σε δημόσιο χώρο και ήμουν ελεύθερος να πάρω όσες φωτογραφίες ήθελα. «Όχι εδώ», ψιθύρισε εκείνος μέσα από τα δόντια του και απομακρύνθηκε.

Το ίδιο απόγευμα, σχολιάζοντας τις παρατηρήσεις της ημέρας με τους ειδικούς του στρατοπέδου, μάθαινα ότι η περιοχή ήταν το κέντρο διακίνησης ναρκωτικών και λαθρεμπορίου παράνομων μεταναστών προς την Ευρώπη. Δέκα χιλιάδες δολάρια το άτομο, σύμφωνα με τις πληροφορίες της υπηρεσίας, παίρνουν για να προωθήσουν τους λαθρομετανάστες προς την Ευρώπη μέσω Κροατίας.

Τέλος, ένας άλλος τρόπος χρηματοδότησης είναι τα τεράστια κεφάλαια, που έρχονται σαν δωρεές, από την ισλαμική κοινότητα από τη Σαουδική Αραβία, το Ιράν, την Τουρκία, τη Λιβύη, το Μαρόκο, το Αφγανιστάν. Καθημερινά φθάνουν χρηματικές δωρεές για την ενίσχυση του μουσουλμανικού στοιχείου και την ενθάρρυνσή του να παραμείνει εκεί. Είναι βέβαιο ότι η πολιτική της διεθνούς μουσουλμανικής κοινότητας είναι να δημιουργηθεί και να αναπτυχθεί μια σοβαρή μουσουλμανική πολιτεία μέσα στην καρδιά της Ευρώπης.

Θα ήθελα να αναφερθώ στο σημείο αυτό στα λόγια του νεαρού διερμηνέα, ότι οι κάτοικοι της πόλης μέχρι το 1993-94 δεν ξεπερνούσαν τις 85.000. Σήμερα αυτή η κοινότητα καυχιέται ότι έχει πληθυσμό πάνω από 120.000 κατοίκους. Παρ’ όλ’ αυτά, ισχυρίζεται ότι η μουσουλμανική πλειοψηφία των κατοίκων αισθάνεται «καταπιεσμένη και φοβάται», επειδή το 10% των συμπολιτών τους, που είναι σερβικής καταγωγής, έχουν φύγει και δεν θέλουν να επιστρέψουν στα σπίτια τους (τα περισσότερα των οποίων είναι καταστρεμμένα, καμμένα και λεηλατημένα). Σύμφωνα πάντοτε με το συνομιλητή μου, μέλη των οικογενειών αυτών εμφανίζονται για μερικές ημέρες στην περιοχή, πουλούν τα σπίτια τους και φεύγουν.

Κροατική και σερβική πραγματικότητα

Μια άλλη προσωπική εμπειρία πήρα καθώς, με τη συντροφιά τριών ανδρών των ειρηνευτικών δυνάμεων του ΝΑΤΟ (ενός Καναδού υπαξιωματικού και δύο Ολλανδών οπλιτών), βρέθηκα στους δρόμους του Ντρούαρ, για να σχηματίσω μια καλύτερη προσωπική γνώμη. Η μικρή κωμόπολη βρίσκεται μέσα σε μια θάλασσα δένδρων. Η ξυλεία αποτελεί την κύρια πηγή της οικονομίας της. Η δημογραφική σύνθεση πριν από τον πόλεμο ήταν 65% Σέρβοι και 35% Κροάτες. Η αντιστοιχία αυτή σήμερα έχει αλλάξει δραματικά, καθώς ένας μεγάλος αριθμός Σέρβων έχει στραφεί στην προσφυγιά, εγκαταλείποντας σπίτια και περιουσίες πίσω τους.

Θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι, σύμφωνα με τη γνώμη των Καναδών ειρηνευτών, η περιοχή αυτή έχει κτυπηθεί περισσότερο από κάθε άλλη. Για να μπορέσει να ξαναγίνει ζωντανή κοινότητα, υπολογίζεται ότι έχουν διατεθεί κεφάλαια δύο δισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο για την ανοικοδόμηση των καταστρεμμένων σπιτιών από τη βοήθεια της διεθνούς κοινότητας.

Σε παρακείμενο χωριό, το Μπάστχοβο, η πληθυσμιακή αντιστοιχία σε ποσοστά ήταν 97% Σέρβοι και 3% Κροάτες και μουσουλμάνοι. Η σημερινή δημογραφική πραγματικότητα είναι 17.000 Σέρβοι και 10.000 Κροάτες με μερικούς μουσουλμάνους. Σύμφωνα με το διοικητή της καναδικής ειρηνευτικής δύναμης της περιοχής, Ντέιβιντ Μπάριερ, στην περιοχή γίνεται αγώνας επικράτησης στον κοινωνικό και πολιτικό τομέα, «αγώνας για την εξουσία», όπως τόσο ξεκάθαρα αναφέρει.

Καθώς βαδίζουμε αργά στους στενούς δρόμους της πόλης, σε κάποιο καφενείο κάθεται μια παρέα Κροατών. Μέσα στα χάχανα και τα σχόλια, που δεν μπορούσα να ακούσω, κάποια στιγμή, που περνούσα ακριβώς από μπροστά τους, από κοινού είπαν: «Γειά σας, Αλβανοί». Ήταν κι αυτή μια ακόμη απόδειξη των αισθημάτων των ντόπιων έναντι των ειρηνευτών του ΝΑΤΟ. Οι Κροάτες τους θεωρούν σαν δύναμη κατοχής, οι Σέρβοι σαν προστάτες των εξτρεμιστικών ισλαμικών στοιχείων, τα οποία έχουν καταλύσει κάθε έννοια εύνομης τάξης στην περιοχή, και οι μωαμεθανοί σαν προστάτες τους, χωρίς ωστόσο να δείχνουν και πολύ ενθουσιασμένοι με την πολιτική τους.

Ένα από τα πιο δραματικά σημεία της αποστολής ήταν οι εμπειρίες των τεράστιων κοιλάδων της περιοχής με τα χιλιάδες καταστρεμμένα σπίτια και εγκατελειμμένα χωριά. Ολόκληροι συνοικισμοί των σερβικών πληθυσμών της περιοχής, αφού γνώρισαν την καταστρεπτική μανία των αντιπάλων, παραμένουν αδιάψευστοι μάρτυρες της μανίας των αντιμαχομένων. Εκατομμύρια στρέμματα καλλιεργήσιμης γης παραμένουν απρόσβατα στους ιδιοκτήτες τους εξαιτίας των εκατομμυρίων ναρκών, με τις οποίες τα έχουν σπείρει. Κάθε βήμα μέσα στο χώρο τους είναι σαν μια προσπάθεια αυτοκτονίας.

Ολόκληρη η περιοχή είναι ναρκοθετημένη. Το χειρότερο είναι ότι για τα ατέλειωτα αυτά ναρκοπέδια πολύ λίγα είναι γνωστά στους ειρηνευτές του ΝΑΤΟ. Για τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν σχέδια και κανείς απολύτως δεν γνωρίζει πού βρίσκονται. Πολλές φορές, μάλιστα, οι ντόπιοι αρνούνται να δηλώσουν τί γνωρίζουν, με αποτέλεσμα να γίνονται ακόμα πιο δύσκολες και επικίνδυνες οι συνθήκες της εργασίας των ειρηνευτών μας. Η περιοχή βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Ομοσπονδίας Κροατών και μουσουλμάνων, οι οποίοι κάνουν ο,τιδήποτε δυνατό για να αποθαρρύνουν τους Σερβοβόσνιους να επιστρέψουν στα σπίτια τους.

Σε ορισμένα χωριά, που οι συνοικισμοί διαχωρίζονται φανερά σε κροατικούς και σερβικούς, συναντά ο παρατηρητής το αστείο γεγονός τα σπίτια των Κροατών να έχουν νερό και ηλεκτρισμό, ενώ 100 μέτρα πιο πέρα εκείνα των Σέρβων να στερούνται και των δύο. Η δικαιολογία της κροατικής τοπικής αυτοδιοίκησης είναι ότι «δεν υπάρχουν κεφάλαια για την επαναφορά του ηλεκτρισμού και του νερού».

Μερικά μόλις χιλιόμετρα έξω από το Μτούαρ οι Σουηδοί αποφάσισαν να ανοικοδομήσουν ένα υπέροχο σχολείο για τα παιδιά της περιοχής. Το κτίσμα κόστισε περί τα δύο εκατομμύρια δολάρια και είχε εμπλουτισθεί με ηλεκτρονικούς υπολογιστές και άλλα σύγχρονα μέσα διδασκαλίας. Το πρόβλημα, ωστόσο, ήταν η έλλειψη παιδιών, εφόσον η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής ήταν Σερβοβόσνιοι, οι οποίοι είχαν στραφεί στην προσφυγιά από το φόβο του θανάτου.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, ο αντιπρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου της περιοχής πρότεινε υουλάχιστον προσωρινά το κτίριο να χρησιμοποιηθεί σαν ξενώνας των προσφύγων που επιστρέφουν στα σπίτια τους, μέχρις ότου τακτοποιηθούν οι ζημίες σε αυτά. Η διεθνής κοινότητα, ως γνωστόν, έχει διαθέσει ένα ποσό δύο δισεκατομμυρίων δολαρίων για το σκοπό αυτόν. Η πρόταση έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Μερικές μέρες, ωστόσο, αργότερα, την παραμονή των επισήμων εγκαινίων του κτιρίου, το οικοδόμημα τινάχτηκε στον αέρα από «άγνωστους» τρομοκράτες. Σύμφωνα με τον Καναδό υπεύθυνο της υπηρεσίας πληροφοριών του στρατού, μολονότι δεν συνελήφθη κανείς απολύτως για την πράξη, είναι βέβαιο ότι οι δυναμιτιστές ήταν Κροάτες, οι οποίοι με τον τρόπο αυτόν προσπάθησαν να σταματήσουν ή και να εμποδίσουν την επιστροφή των Σερβοβόσνιων στις πατρικές τους εστίες.

Η οικονομία της περιοχής ελέγχεται από τους Κροάτες. Είναι δε δύσκολο, εάν όχι αδύνατο, να βρεθεί εργασία ή απασχόληση για τους Σερβοβόσνιους. Στις τέσσερις βιομηχανικές ομάδες χαρτοπολτού της περιοχής, κροατικής ιδιοκτησίας, εργάζονται 1200 εργάτες κροατικής καταγωγής και κάτω από τις πιέσεις των αξιωματούχων του ΝΑΤΟ έχουν προσληφθεί και 200 Σερβοβόσνιοι.

Για την πολιτική ανάλυση των γεγονότων θα επανέλθω στην επόμενη έκδοση της επιθεώρησης. Για περισσότερες φωτογραφίες από τον χώρο παρακαλώ να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα μας: www.patrides.com, όπου θα βρείτε πλήρη συλλογή.