ΥΓΕΙΑ

Η ψυχολογία στη ζωή μας

Του Θεόδωρου Κανάκη

Doctor of Naturopathy

Α΄ Μέρος

Βήματα προς την ανθρώπινη ευτυχία

            Πολλοί υποστηρίζουν ότι ο ψυχολογικά υγιής άνθρωπος είναι το βασικό θεμέλιο για την επιτυχία μιας οργανωμένης κοινωνίας. Έτσι από τα βάθη της ανθρώπινης ιστορίας ο χαρακτήρας ή ποιότητα του ανθρώπου ήταν το σοβαρό θέμα για όσους ενδιαφέρονταν για τα ήθη και έθιμα στην κοινωνία.

            Ο άνθρωπος είναι βασικά «καλός» από τη φύση του διακήρυξε τον 18ο αιώνα ο μεγάλος Ρουσώ. Αυτή η μεγάλη πίστη του Ρουσώ στον άνθρωπο είναι πιθανό η ίδια έμπνευση, την οποία επικαλέσθηκε ο Σωκράτης λέγοντας πως «ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια». Λίγο αργότερα ο Αριστοτέλης αποφάνθηκε ότι το καλό είναι συνυφασμένο με την ανθρώπινη ευτυχία. Με αυτά ως βάση μπορούμε να συμπεράνουμε ότι, εφόσον η φύση του ανθρώπου είναι βασικά καλή και εφόσον ο άνθρωπος γνωρίζει εκ φύσεως την αλήθεια, τότε το κύριο μέλημα του ανθρώπου δεν μπορεί να είναι άλλο από την ευτυχία.

            Πολλοί άλλοι αρχαίοι και σύγχρονοι φιλόσοφοι και θεολόγοι έχουν επίσης πιστέψει πως ο άνθρωπος έχει το δώρο της ιδίας βούλησης, δηλαδή τον τρόπο του σκέπτεσθαι, και απομένει μόνον η θέληση στον άνθρωπο, για να διαλέξει τον τρόπο της ζωής του. Και η ερώτηση επομένως τίθεται: Εφόσον ο άνθρωπος έχει προικισθεί από τη φύση του με αυτές τις δύο ουσιώδεις εμπνεύσεις, όπως μπορούμε να πούμε την ικανότητα να γνωρίζει και την ικανότητα να κρίνει, τότε τί άραγε παραμένει, ώστε ο άνθρωπος να γίνει πλήρης κάτοχος της τύχης του;

            Πολλά έχουν ειπωθεί στο πέρασμα του χρόνου σχετικά με την «πτώση» του ανθρώπου. Η Βίβλος μας λέει πως ο άνθρωπος «αμάρτησε» αμέσως μετά τη δημιουργία του κι έχασε τα προνόμιά του. Ο Σωκράτης είπε πως δεν υπάρχει καινούργια γνώση εκτός από την αρχική, κι ο λόγος της αποσύνδεσης του ανθρώπου από την πραγματική φύση του δεν οφείλεται πουθενά αλλού παρά στη λήθη. Ακόμη πιο συγκεκριμένα, όμως, και σε ένα τρόπο παρόμοιο με ό,τι επικαλείται η σύγχρονη ψυχολογία, ο Αριστοτέλης μας παρουσίασε το πρόβλημα και την πρακτική του λύση: Ο άνθρωπος χρειάζεται, λέει ο Αριοτοτέλης, κοινωνική σύμπραξη, χαρά, οικονομική ευχέρεια και εκτίμηση σαν άνθρωπος από τους συνανθρώπους του, για να αισθάνεται ικανοποιημένος. Με άλλα λόγια, το καλό και αγαθό της ανθρώπινης φύσης χρειάζεται την ενθάρρυνση και τη νόμιμη περιφρούρηση εκείνων των συνθηκών, που είναι απαραίτητες για την άνθηση και καρποφορία της ανθρώπινης φύσης. Με τέτοια δεδομένα ο άνθρωπος, που θα επικρατήσει, θα είναι ασφαλώς δημιουργικός και αυτοδύναμος, και θα στηρίζεται στον εαυτό του, εκτός αν μεγαλύτερες δυνάμεις διαστρεβλώσουν την πορεία του.

            Ως επόμενο βήμα στην ανθρώπινη φύση είναι απαραίτητο να κοιτάξουμε λίγο βαθύτερα και πιο προσεκτικά, όχι μόνο σε ό,τι είναι φανερό και βέβαιο στον άνθρωπο εξωτερικά, αλλά κάπως σαν έμπειροι ανιχνευτές, στο ενδόμυχο του ανθρώπου, το οποίο ως συνήθως φρουρείται από τον κάθε ένα μας με κάθε δυνατό μέσο. Για απλοποίηση, φαντασθείτε τον άνθρωπο σαν ένα μεγάλο, ολόκληρο κρεμμύδι με πολλαπλά στρώματα φλοιού πριν φθάσουμε στο κέντρο. Έτσι και στον άνθρωπο, μιλώντας ψυχολογικά, συναντούμε τουλάχιστον έξι τέτοια στρώματα, σύμφωνα με τη γνώμη του δρος. Frederic Pearls, M.D., ιδρυτή του διεθνώς γνωστού συστήματος ψυχοθεραπείας Gestalt Therapy. Τα διάφορα αυτά στρώματα έχουν τις ονομασίες τους με διαφορετική σημασία το καθένα, λεπτομέρειες όμως που δεν είναι απαραίτητο να ασχοληθούμε επί του παρόντος. Αυτό που έχει σημασία εδώ είναι ότι εκείνα τα ανθρώπινα στρώματα ή εμπόδια, που βρίσκονται στο δρόμο μας προς το ψυχολογικό κέντρο του ανθρώπου δεν είναι τόσο απλά και διαφανή όπως του κρεμμυδιού. Και, όταν λέμε κέντρο, δεν εννοούμε ένα φυσικό κέντρο στο ανθρώπινο σώμα με σίγουρες κατευθύνσεις, με σχήμα και με ρυμοτομία. Κάθε άλλο. Το κέντρο που μιλούμε είναι το σημείο, στο οποίο ο άνθρωπος ευαισθητοποιείται, ζωντανεύει και γίνεται γνώστης του εαυτού του και του κόσμου τριγύρω του. Εκείνο που χρειάζεται φυσικά είναι να αφαιρεθούν τα εμπόδια που αναφέραμε.

            Το από τί αποτελούνται αυτά τα εμπόδια είναι η εύλογη ερώτηση, που χρειάζεται να ακολουθήσει, και η απάντηση είναι διαφορετική για τον κάθε ένα μας όσον αφορά το μέγεθος, τη σύνθεση και τη «σκληρότητα του υλικού», από τα οποία έχουν γίνει.

            Αλλά, όπως είναι ήδη φανερό, αυτά τα ψυχολογικά εμπόδια, που έχουν επιμελώς κρυφτεί στο υποσυνείδητο, όπως είπε ο Freud, είναι σε θέση έστω και από την κρυψώνα τους να κατευθύνουν τη ζωή μας. Ευνόητο είναι ότι, εκείνος που βρίσκεται σ’ αυτού του είδους το ψυχολογικό «μάγκανο», να μη διευθύνεται άλλο από την ελεύθερη θέληση και εκλογή του, απεναντίας να είναι έρμαιο στις αρνητικές βουλήσεις, που αναγκάσθηκε να αποδεχθεί στην παιδική του ηλικία.

            Και ποιες είναι αυτές οι αρνητικές βουλήσεις, που γίνονται εμπόδια και μειώνουν την αυτονομία και την ανάπτυξη του ανθρώπου; Έλλειψη αγάπης και θέρμης, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία. Η καλλιέργεια κάθε είδους φόβου, που μπορεί να ληφθεί ως προσωπικός κίνδυνος στο παιδί. Ένας τέτοιος φόβος, ιδιαίτερα ερχόμενος από τον πατέρα, είναι δυνατό να δημιουργήσει μια γενική φοβία στο παιδί, το οποίο, ανίκανο να βρει λύση, θα κρύψει το συναίσθημα από τη συνειδητή του ζωή, ώστε να μπορέσει να επιβιώσει. Αυτό δημιουργεί απόσταση μεταξύ του παιδιού και του πατέρα, απώλεια της πατρικής αγάπης και ασφάλειας, που είναι τόσο απαραίτητα στο παιδί.

            Ο δρ. Lawrence Hattener, M.D., Αμερικανός ψυχίατρος, ο οποίος έχει βοηθήσει ένα μεγάλο αριθμό από ομοφυλόφιλους να επανέλθουν στη φυσιολογική ζωή, γράφει στο βιβλίο του με τίτλο “Changing Homosexuality in the Male” τα ακόλουθα: «Η τάση για ομοφυλοφιλία έχει ως βάση το φόβο, ο οποίος μπορεί να είναι αποτέλεσμα τιμωρίας και αναγκαστικής υπακοής του παιδιού στο θυμό του πατέρα».

            Άλλοι παράγοντες, που βλάπτουν το καλό και αγαθό της νεαρής ηλικίας του παιδιού, είναι η ταπείνωση, η εγκατάλειψη, οικονομικές και κοινωνικές στερήσεις, έλλειψη ενδιαφέροντος για τη σωματική και πνευματική ανάπτυξη του παιδιού και, γενικά, ό,τι άλλο του αφαιρεί την πρωτοβουλία να δημιουργήσει το δικό του τρόπο του σκέπτεσθαι. Επιπλέον ό,τι είναι δυνατό να επηρεάσει τη φυσιολογική τάση, που έχει το παιδί να δημιουργήσει το δικό του κέντρο, από το οποίο να αντλεί τα εφόδια για την υπόλοιπη ζωή του.

            Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως ο πιο κατάλληλος χρόνος για την επιτυχή ανάπτυξη του ψυχολογικού κέντρου είναι η παιδική ηλικία. Οι Κινέζοι μάλιστα λένε, και οι δικοί μας ψυχολόγοι το έχουν αποδείξει, ότι το παιδί μαθαίνει ακόμα και στην κοιλιά της μάνας του.

            Μια από τις θλιβερές περιπτώσεις, που έχει μείνει στη μνήμη μου, ήταν ένας ηλικιωμένος άνδρας αγγλικής καταγωγής Καναδός, που συνάντησα τυχαία στο οικογενειακό μας κατάστημα υγιεινών τροφών. Πρόσεξα ότι, παρά την προχωρημένη ηλικία του, δεν εννοούσε να σταματήσει να τρέχει έστω και για λίγα λεπτά για να πληρώσει τα πράγματα που αγόραζε. Τον ρώτησα αν το τρέξιμο ήταν απλώς συνήθεια ή κάποια ανάγκη, που την εκτελούσε τελείως ασυνείδητα. Η ερώτησή μου τον προβλημάτισε κι έτσι συμφωνήσαμε να συναντηθούμε στο χώρο που χρησιμοποιούσα για Gestalt Therapy (= είδος ψυχοθεραπείας). Μέσα σε λίγα λεπτά ανοίχτηκε μπροστά στα μάτια μου η ζωή ενός ανθρώπου, που σε ηλικία 47 ετών, όπως μου είπε, έτρεχε συνεχώς μέρα και νύχτα – την ημέρα με τα πόδια του και τη νύχτα με τη φαντασία του. Του ζήτησα να τοποθετήσει νοερώς τον πατέρα του στην ειδική καρέκλα που χρησιμοποιούσα για θεραπεία, και να μιλήσει μαζί του. Μόλις αντίκρυσε τα μάτια του πατέρα του, κάτι πρωτοφανές κι απίστευτα όμορφο συνέβη. Ο άνθρωπος σταμάτησε να τρέχει, το πρόσωπό του άλλαξε, και το σώμα του ηρέμησε. Με φωνή ήρεμη μου είπε «σ’ ευχαριστώ» και συνέχισε: «πρώτη φορά κοίταξα στα μάτια τον πατέρα μου. Για περισσότερα από 30 χρόνια έτρεχα να απομακρυνθώ από τα μάτια του. Σ’ ευχαριστώ».

            Και τώρα πίσω στο ψυχολογικό κέντρο του ανθρώπου με μια ερώτηση, που την αφήσαμε να περιμένει: Πόσο σοβαρό είναι, αλήθεια, ένα υγιές ψυχολογικό κέντρο στον άνθρωπο; Η απάντηση είναι: Πολύ σοβαρό.

            Χωρίς υγιές ψυχολογικό κέντρο ο άνθρωπος είναι άλλος παρά ο εαυτός του. Παλεύει ακατάπαυστα να γεμίσει τα «κενά» του με υλικά μέσα, με τίτλους, με περισσότερη εκπαίδευση, με περισσότερους φίλους. Μοιάζει με πλοίο στον ωκεανό, που έχει χάσει την πυξίδα του. Φοβάται τη μοναξιά, αποφεύγει την ησυχία και μόνο ο θόρυβος φαίνεται να τον ηρεμεί πρσωρινά. Εκεί που είναι ωφέλιμος ο άνθρωπος χωρίς κέντρο είναι στα χέρια των ανθρώπων που σχεδιάζουν εκδίκηση, που απαιτούν απόλυτο έλεγχο στην κοινωνία, όπως στην περίπτωση της δικτατορίας. Ο άνθρωπος χωρίς κέντρο φοβάται την ελευθερία και, πάνω απ’ όλα, φοβάται το θάνατο. Ο κύριος λόγος γι’ αυτό, όπως μας είπε ο Καζαντζάκης στο έργο του «Ζορμπάς», είναι διότι ο άνθρωπος χωρίς κέντρο δεν ζει τη ζωή του στο παρόν. Μάλλον σκέπτεται πώς να τη ζήσει στο μέλλον.

            Εμείς εδώ πρέπει να παραδεχθούμε πως, αν οι συνθήκες της ζωής είναι ακατάλληλες για την ομαλή και φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού, ο άνθρωπος, που θα προκύψει από αυτό το παιδί, θα έχει πάντα «κενά», που πιθανόν να μην συμπληρωθούν ποτέ στη ζωή του. Αυτός είναι και ο λόγος που ο αριθμός των ανθρώπων που μπορούν να θεωρηθούν ψυχολογικά υγιείς είναι σχετικά πολύ μικρός, μιλώντας για τους ανθρώπους του δυτικού κόσμου.

            Στην ψυχοθεραπεία τύπου Gestalt υπάρχει ένα γνωμικό ότι, αν έχεις αυτιά, έχεις τον κόσμο στη διάθεσή του, δηλαδή μπορεί να γνωρίζεις τον κόσμο. Γιατί είναι τα αυτιά τόσο σοβαρό θέμα; Στον υγιή άνθρωπο αυτιά και μάτια βρίσκονται σε απόλυτο συγχρονισμό. Έτσι σε μια συνάντηση μεταξύ δύο υγιών ανθρώπων δεν υπάρχει απόσταση και επιθυμία να επιβληθεί ο ένας στον άλλο. Αμφότεροι είναι παρόντες «ψυχή τε και σώματι», δημιουργώντας ένα κλίμα ασφάλειας και ειλικρίνειας ο ένας προς τον άλλο. Το αντίθετο είναι εύκολο να εξακριβώσετε σε μια κοινωνική συνάντηση, όπου, όπως λέγεται, «οι πολλοί δεν μπορούν να ακούσουν χωρίς να μιλούν και οι περισσότεροι μιλούν χωρίς ν’ ακούν».

            Με αυτές τις δύο τελευταίες γραμμές, όπως είναι φανερό, το θέμα μας εισέρχεται στο δεύτερο παράγοντα, που είναι εξίσου υπεύθυνος στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Αυτός ο παράγοντας είναι, χωρίς αμφιβολία, η προσωπική ευθύνη του καθενός μας για την ίδια του τη μοίρα. Σ’ αυτό το σημείο και η χριστιανική θρησκεία παραδέχεται ότι ο Θεός δε είναι εξ ολοκλήρου υπεύθυνος για την τύχη του καθενός μας. Ναι μεν ο Θεός δίνει τα δώρα της ζωής, αλλά ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για την καλή τους χρήση.

            Έτσι, στη ζυγαριά της ζωής έχουμε τις κοινωνικές συνθήκες στο ένα σκέλος, και την ευθύνη του ανθρώπου στο άλλο. Ο άνθρωπος έχει την ευθύνη να παλέψει για τον ανθρωπισμό του και την ποιότητα της ζωής του, πράγμα που βρίσκεται στο κέντρο της ζυγαριάς. Αν η ζυγαριά είναι ισορροπημένη, τότε η ζωή του ανθρώπου δεν μπορεί παρά να είναι ευτυχισμένη. Αυτή η τοπογραφική παράσταση ήταν γνωστή από το βάθος των αιώνων μέσω του Έλληνα φιλοσόφου Ηράκλειτου. Ο Ηράκλειτος μίλησε για το τόξο και το βέλος. Όταν τα δύο αντίθετα άκρα είχαν ίση ένταση, τότε το βέλος θα έβρισκε τον στόχο του. Αν μεταφέρουμε αυτή την αναλογία στην ανθρώπινη ζωή, στο ένα άκρο του τόξου θα είναι η κοινωνία και στο άλλο άκρο η ευθύνη του ανθρώπου. Το βέλος θα είναι η ποιότητα της ζωής, που θα εξαρτάται από την ισορροπία και την ένταση των δύο αντιθέτων άκρων του τόξου.

            Και τώρα ας προσπαθήσουμε μια σύντομη ανακεφαλαίωση για τα όσα έχουμε πει ως τώρα. Βασικά ο άνθρωπος έχει καλή και αγαθή φύση. Από την άλλη μεριά οι κοινωνικές συνθήκες, που περιλαμβάνουν την οικογένεια, την παιδεία και την κοινωνία στο σύνολό της, ζυγίζουν εξίσου σοβαρά στην τελική διαμόρφωση του ανθρώπου. Η παιδική ηλικία είναι η πιο γόνιμη εποχή, στην οποία ο άνθρωπος δημιουργεί το ψυχολογικό του κέντρο, από το οποίο θα αντλεί τα εφόδια, που θα απαιτεί η υπόλοιπη ζωή του. Και, τέλος, η επιτυχία και η ποιότητα της ανθρώπινης ζωής επηρεάζεται, όπως είδαμε, από τους σύο βασικούς παράγοντες, την κοινωνία και την προσωπική ευθύνη του καθενός. Για το πόσο ζυγίζει η ευθύνη του καθενός, ας θυμηθούμε τα λόγια του Γάλλου φιλόσοφου Jean Paul Sartre, ο οποίος ως απάντηση στα δεινά του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου είπε χαρακτηριστικά ότι το όχι είναι η τελική νίκη του ανθρώπου.