Το
Μικρασιατικό στο χθες και στο σήμερα
Φάνης
Μαλκίδης
Ο Δ. Αιγίδης στο σημαντικότατο βιβλίο που έγραψε για το προσφυγικό ζήτημα που προέκυψε μετά το 1922, τονίζει ότι «1.200.000 ψυχές αποτελούν τον τραγικόν εις ανθρώπινας απώλειας απολογισμόν του αγώνος . …». Έτσι, παρά το γεγονός ότι η Μικρά Ασία, η Ιωνία, ο Πόντος, η Θράκη, η Καππαδοκία, αποτέλεσε το χώρο μαρτυρίου χιλιάδων Ελλήνων, υπήρξε για αιώνες έναν κεντρικό χώρο, τον οποίον τον χαρακτήριζαν οι πολιτισμοί, οι γλώσσες, οι επαφές, χρειάστηκαν μόνο λίγες μέρες στρατιωτικής δράσης από τους Οθωμανούς και κυρίως από τους Κεμαλικούς για να εξαφανιστεί βιολογικά και λίγες δεκαετίες λήθης από την επίσημη Ελλάδα, για να καταργηθεί και ηθικά.
Αρχικώς η βία
εξαφάνισε την ιστορία του ελληνικού
πληθυσμού στη Ιωνία, στη Θράκη, στον
Πόντο και οδήγησε άγνωστο αριθμό
ανθρώπων στο θάνατο και εκατομμύρια
στην προσφυγιά στην Ελλάδα και αλλού.
Στη συνέχεια, η
τραγωδία, ενός σημαντικού και
ιδιαίτερης αξίας μέρους του ελληνικού
λαού με την καταστροφή, συνδυάστηκε και
με τον ακρωτηριασμό της μνήμης και της
ταυτότητας. Οι πρόσφυγες
οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στον ελλαδικό
χώρο αντιμετώπισαν πολλά
προβλήματα που δυσχέραναν την ήδη
τραγική πορεία
τους κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας.
Από αυτήν την
διαδρομή προέκυψαν χιλιάδες ιστορίες
που διαμόρφωσαν τη ανθρώπινη διάσταση
του Μικρασιατικού ζητήματος,
ιστορίες που εκτυλίχθηκαν στην
Τουρκία, την Σοβιετική Ένωση, τη Συρία,
το Ιράν, τις ΗΠΑ,
την Αυστραλία, σε όλον
τον κόσμο.
Όσοι σώθηκαν από τον εδαφικό ακρωτηριασμό, μαζί με τους συγγενείς τους, τις προαιώνιες εστίες τους, τις εκκλησίες και τα σχολεία τους, τις ανθηρές κοινότητές τους, έχασαν και το δικαίωμα στην ιστορική αναφορά, στην προέλευση και τη μνήμη. Παρά την αγωνία τους για την επιβίωση, προσπάθησαν να συγκρατήσουν, μέσα από τις συλλογικές οργανώσεις τους, τα σωματεία και τους συλλόγους τους, τη μεγάλη προσπάθεια του Θρακικού Κέντρου- Εταιρεία Θρακικών Μελετών, της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, της Ένωσης Σμυρναίων, την ιδιαίτερη πατρίδα τους και την αλήθεια, δηλαδή τη μη λήθη. Ωστόσο, αυτό που αντιμετώπισαν ήταν η εχθρική στάση και ο πόλεμος, αυτή τη φορά όχι με ανθρώπινα θύματα αλλά πολιτιστικά. Συνεργός η εκπαίδευση, η οποία αρκετές φορές με τις παραλείψεις και την ολιγωρία της δεν μπόρεσε να συνδέσει το χθες της Ιωνίας με το σήμερα του ελλαδικού χώρου και το αύριο των επόμενων προσφυγικής καταγωγής γενεών.
Έτσι η μόνη αντίσταση ήταν ο χορός και το τραγούδι, μέσα από τα οποία ενωνόταν η νέα κοινότητα στη Νέα Σμύρνη, στη Νίκαια, στο Βύρωνα, στην Καισαριανή, στην Κοκκινιά, στη Νέα Ιωνία στην Αττική και τη Μαγνησία, στην Κρήτη, τη Μακεδονία, τη Θράκη. Ήταν αυτές οι αναφορές του ανθρώπου που ήθελε μέσα από την κίνηση και τη φωνή να εκφράσει έναν πλούσιο πολιτισμό, το παρελθόν του για να στηριχθεί το παρόν και το μέλλον του. Ωστόσο, αυτό δεν έφτανε και φάνηκε με την αντιμετώπιση των Μικρασιατών, οι οποίοι είδαν τις υποσχέσεις για επιστροφή και αποκατάσταση να ενταφιάζονται με το ελληνοτουρκικό σύμφωνο του 1930. Η συνέχεια είναι γνωστή. Φολκλόρ, «φεστιβάλ», εθνικές γιορτές και από την άλλη, ρατσιστικές αναφορές, νοούμενα και υπονοούμενα για την ηθική των προσφύγων, «ανέκδοτα» και εχθρότητα και στη δεκαετία του 1950 και 1960 η νέα προσφυγιά στη Γερμανία, στις ΗΠΑ, στον Καναδά, στην Αυστραλία, και από την ελλαδική περιφέρεια στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Αυτό, όμως, το σχήμα δεν μπορούσε να εκφράσει τον πλούτο του μικρασιατικού πολιτισμού, το ειδικό του βάρος στην ελληνική ιστορία.
Η δεκαετία του 1950 ανέδειξε το ζήτημα που θα κυριαρχούσε για πολλά χρόνια σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η κοινή ένταξη της Ελλάδας και της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ το 1952, δημιούργησε στερεότυπα, λογικές και αρνητικές προσλαμβάνουσες, που κινούνταν έξω από την ιστορία. Παράλληλα, η ίδια η μεταπολεμική ανάπτυξη της χώρας, δημιούργησε τις συνθήκες για να αναπτυχθεί ένα τεράστιο κύμα μετανάστευσης προς τη Δυτική Ευρώπη και την Αθήνα, το οποίο αργότερα τροφοδοτούσε έναν άλλο άξονα «ανάπτυξης», την αντιπαροχή.
Έτσι
το Μικρασιατικό ζήτημα σε όλες τις
συνιστώσες του παρέμεινε για πολλά
χρόνια στο περιθώριο. Λόγοι που
σχετίζονταν με τις κατά καιρούς
προσεγγίσεις Ελλάδας και Τουρκίας, - το
ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας του 1930, η
κοινή ένταξη στο ΝΑΤΟ το 1952, οι
συνομιλίες της χούντας και η απόσυρση το
1967 της ελληνικής μεραρχίας
από την Κύπρο καθώς και οι πολιτικές «περί
εξευρωπαϊσμού της Τουρκίας, συνεργασίας
και φιλίας»- απομόνωσαν
και περιθωριοποίησαν το
Μικρασιατικό ζήτημα.
Η
νέα δυναμική της δεκαετίας του 1980 και 1990
που συνδυάστηκε με την επιστροφή της
Μκρασιατικής ιστορίας στο προσκήνιο, με
το αίτημα για την μνήμη, την αναγνώριση
από την Ελλάδα της γενοκτονίας- οξύμωρο
αυτό να γίνεται τόσο αργά και τόσο
σιωπηλά- με τις νέες διεκδικήσεις των
σωματείων, των συλλόγων και των
ομοσπονδιών, αλλά και με ανορθόδοξους
τρόπους (π.χ εκπαίδευση), δημιούργησε νέα
δεδομένα. Οι παλιοί Μικρασιάτες
συνάντησαν τις νέες γενιές, οι οποίες
αναζήτησαν μία νέα σχέση με την ιστορία
και την παράδοση, περνώντας σε νέες
οδούς αναζήτησης της ταυτότητας. Και εν
μέρει το έχουν πετύχει αν αναλογιστούμε
το πρόσφατο παρελθόν της λήθης, και το
συγκρίνουμε με το παρόν της
ενεργοποίησης και του μέλλοντος της
δημιουργικής και της παραγωγικής μνήμης.
Το Μικρασιατικό είναι πλέον στο
προσκήνιο, στο φως.
Μέρος της ομιλίας του Φάνη Μαλκίδη στην εκδήλωση του Συλλόγου Μικρασιατών Καβάλας, όπου παρουσιάστηκε και η έκδοση του Συλλόγου για το Μικρασιατικό με συγγραφέα το Φάνη Μαλκίδη.
