ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ

Αίτιο και αποτέλεσμα

Μια διαπεραστική ματιά στο κατεστημένο

Τησ Αλκμηνησ Κογγιδου

Αντιμετωπίζουμε σήμερα με την ελεύθερη πρόσβαση στο ραδιόφωνο, την τηλεόραση και κυρίως στο διαδίκτυο, όπου μπορεί να προωθήσει ο καθένας στην παγκόσμια κοινή γνώμη ιδέες, σχόλια, ένα πλήθος απόψεων και πληροφοριών σε βαθμό που να κατακλυζόμαστε πλέον από μια αφόρητη φλυαρία και από ένα λαϊκισμό. Είναι μια κατάσταση η οποία έχει χάσει πλέον τον έλεγχο και φυσικά έχει υπερβεί το μέτρο. Ελπίζουμε, όμως, ότι είναι μια μεταβατική περίοδος. Ο άνθρωπος που αναζητά την ποιότητα και την ουσία, θα αναπτύξει τη διάκριση ακόμη περισσότερο και θα αντισταθεί στην ποσότητα και την υποβάθμιση.

Ο σχολιασμός προσώπων δεν είναι σοβαρή υπόθεση και όταν συμμετέχει κανείς παθητικά έστω και σαν ακροατής δεχόμενος τον καταιγισμό κρίσεων και επικρίσεων, γίνεται συναίτιος. Το φαινόμενο να σχολιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις και ν’ αποφαίνονται αβασάνιστα για τους άλλους με τις σύγχρονες επικοινωνιακές δυνατότητες πήρε τεράστιες διαστάσεις. Μ’ αυτόν τον τρόπο από την προβολή της προσωπικής ζωής των άλλων και ιδιαίτερα των επωνύμων τροφοδοτούνται τα πλήθη, αν και χωρίς να το γνωρίζουν. Ως παθητικός δέκτης ο λαός δημιουργεί υποκατάστατα των πραγματικών αναγκών του. Κι είναι φοβερά εντυπωσιακό πόσο ο άνθρωπος μένει ανυποψίαστος για τον τρόπο, με τον οποίο περνάει το κατώτερο αυτό είδος ψυχαγωγίας μέσα του!

Τώρα ο λαός παίρνει στα χέρια του ευκαιρίες και δικαιώματα που δεν του δίνονταν. Κάποτε δεν είχε τη δυνατότητα να μορφωθεί, καθώς ήταν υποχρεωμένοι οι άνθρωποι αυτής της τάξης να παλεύουν συνεχώς για τον επιούσιο. Δεχόταν, λοιπόν, αυτούς που του υπόσχονταν, και η διάψευση έπρεπε να περάσει καιρός για να φανεί. Τώρα μεσολάβησε ένα διάστημα που έπαψε να πιστεύει στις υποσχέσεις. Ωστόσο, είναι πάντα ευπειθής και επίσης έχει την αδυναμία να παρασύρεται, όπως ακριβώς ένα παιδί. Όταν αναζητούμε τους ενόχους, πάντα αποδίδουμε ευθύνες στους «μεγάλους», και στην περίπτωση αυτή, αν αντιμετωπίσουμε το λαό ως παιδί, τότε φυσικά έχουν μεγαλύτερη ευθύνη οι μεγάλοι, δηλαδή αυτοί που έχουν την ισχύ της εξουσίας.

Η μετάθεση της προσωπικής ευθύνης έφερε όλες τις εκτροπές από το μέτρο, τη λογική και τον κοινό νου. Η εξουσία είχε τα μέσα να χειραγωγεί το πλήθος, και τώρα εξουσία γίνονται τα ίδια τα μαζικά μέσα ενημέρωσης.

Όταν ο άνθρωπος αγνοεί την ιδιαιτερότητά του, φοβάται τη μοναξιά και αισθάνεται ανασφαλής. Γι’ αυτό εντάσσεται σε ομάδες. Μ’ αυτόν τον τρόπο αποκτά την ψευδαίσθηση ότι έχει κάποια ισχύ. Ωστόσο, είναι μια απατηλή πραγματικότητα, γιατί, είτε είναι ενταγμένος είτε όχι, έχει τη μερίδα της ευθύνης του στη ζωή, που εκτείνεται πέρα από τα όρια τα φυσικά.

Αντιμετωπίζουμε συχνά τις συνέπειες της απουσίας του υπεύθυνου προσώπου στις διάφορες υπηρεσίες στο κοινωνικό και συλλογικό γίγνεσθαι. Όταν απουσιάζει ο άνθρωπος ως συνειδητός πολίτης, τότε η προσωπική ευθύνη για τα λάθη, που συμβαίνουν στα πλαίσια των θεσμών

Ένας φαύλος κύκλος έχει δημιουργηθεί στη σχέση κράτους-λαού. Παράδειγμα: Καίγονται τα δάση για να οικοπεδοποιηθούν και σαν συνέπεια αυτού είναι οι καταστροφικές πλημμύρες, που πλήττουν τις κατοικήσιμες περιοχές. Το παράλογο, όμως, είναι να διαμαρτύρονται και να ζητούν από το κράτος ευθύνες αυτοί οι οποίοι συμμετείχαν στις παράνομες οικοπεδοποιήσεις. Αναζητήσατε τους ενόχους; Είναι το ίδιο το σύστημα.

Βέβαια, αυτό το παράδειγμα είναι ελάχιστο μπροστά στα τόσα αρνητικά φαινόμενα, που παρουσιάζονται, άλλοτε οικοδομές που καταρρέουν με τους σεισμούς, άλλοτε δρόμοι που «εξαφανίζονται» κάτω από τα νερά. Όλα αυτά, όμως, δηλώνουν την απουσία της ηθικής ευθύνης από τον εργολάβο έως τον εργάτη. Μ’ αυτόν τον τρόπο οι άνθρωποι είναι συνένοχοι.

Το λεγόμενο κατεστημένο επαναλαμβάνεται, διαιωνίζοντας καταστάσεις που παραμένουν μέσα σε λιμνάζοντα νερά. Τα πάντα ρει, θα πει ο Ηράκλειτος και συνεπώς, για να προωθήσει ο άνθρωπος την εξέλιξή του, χρειάζονται αναθεωρήσεις.

Ένα άλλο φαινόμενο, που λειτουργεί ισοπεδωτικά και καταστέλλει τις προϋποθέσεις της ανάπτυξης της προσωπικότητας: Κάποτε χωρίζονταν οι άνθρωποι σε κοινωνικές τάξεις (εργατική, μεσαία, άρχουσα ή ευπορούσα). Τώρα χωρίζονται σε κατηγορίες σύμφωνα με την ηλικία. Νομίζει κανείς ότι όλοι οι νέοι θα πρέπει να σκέφτονται, να ντύνονται, να συμπεριφέρονται, να ψυχαγωγούνται με τον ίδιο τρόπο. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με ανθρώπους που ανήκουν στην τρίτη ηλικία.

Τα κριτήρια που επικρατούν είναι περιορισμένα από τον υλιστικό τρόπο ζωής, γι’ αυτό κάποτε συμβαίνει το τραγικό γεγονός μια πνευματική μορφή να περνάει απαρατήρητη. Ενώ είναι τραγελαφικό όταν χάνει την αξιοπρέπειά της η τρίτη ηλικία στην προσπάθειά της να νεάζει.

Το κατεστημένο υποβάλλει μια αντίληψη ζωής, η οποία περιορίζει την υπαρξιακή υπόσταση και διαγράφει την ιδιαιτερότητα του ανθρώπου. Γι’ αυτόν που υποτάσσεται ανεξέλεγκτα και δέχεται έναν τρόπο σκέψης ανάλογα με την ηλικία του, είναι ανυπολόγιστο το κόστος του συμβιβασμού για το λόγο ότι χάνει την επαφή του με την ίδια την αλήθεια του.

Οι νέοι από αντίδραση σ’ έναν καταπιεστικό και υποκριτικό τρόπο ζωής στρέφονται στις αισθησιακές απολαύσεις. Βλέποντας τους παλαιότερους να κυοφορούν απωθημένα και ταμπού, θέλουν να γευτούν τα πάντα και ιδιαίτερα ό,τι τους απαγόρευσαν. Οι απαγορεύσεις αυτές δεν αιτιολογήθηκαν σωστά κι αντίστοιχα απουσίαζε η αναλογη μύηση, που αφορά τη μεταφυσική υπόσταση. Οι νουθεσίες και τα κηρύγματα δεν μπορούν να τους πείσουν. Κι ο λόγος είναι ότι δεν υπάρχουν τ’ ανάλογα πρότυπα, που να ενσαρκώνουν τις ηθικές και πνευματικές αξίες. Οι νέοι υπό το κράτος των συνθηκών διαμορφώνουν μια αντίληψη, η οποία περιορίζει τη δυνατότητα της αυτογνωσίας τους.

Οι πολύτιμες εμπειρίες, οι γεμάτες γνώση μιας προσωπικότητας που έχει δοκιμασθεί στη ζωή περισσότερο, μπορούν να μεταβιβαστούν σ’ ένα νέο. Η σχέση δασκάλου-μαθητή, που προωθεί την αυτογνωσία, λειτουργεί πάντα σε μια διαφορά ηλικίας. Τότε αίρεται η μοναξιά, γιατί είναι μια σχέση αλληλοσυμπληρώματος.

Στην επίπεδη μορφή των σχέσεων καταργείται η μυθολογία. Αποσπώντας, όμως, κανείς τον εαυτό του από το επικρατούν πνεύμα των πολλών, λειτουργεί στη προσωπική σχέση ως μοναδικότητα, αντιμετωπίζοντας με σεβασμό το πρόσωπο του άλλου.

Η ευθύνη του ανθρώπου δεν είναι ούτε τα παιδιά του, ούτε τα εγγόνια του, αλλά ο ίδιος σε σχέση με τον εαυτό του και με τη ζωή. Σ’ αυτή την ευθύνη δεν μπορεί να υπεισέλθει κανένα κατεστημένο. Ο άνθρωπος που έλαβε συνείδηση του νοήματος της ζωής και του σκοπού της, δεν μπορεί να διασκεδάσει το κενό, που του χαρίζει η βιοτική ευμάρεια ή η μοναξιά, που χαρίζουν οι σχέσεις των εξαρτήσεων. Είναι ο ίδιος πάντα ανήσυχος και είναι πάντα σε ετοιμότητα και εγρήγορση, για να βιώσει την πραγματική επικοινωνία.

Μιλήσαμε για την ευθύνη, αλλά πώς εγείρεται αυτή; Φυσικά με την προϋπόθεση ότι ο άνθρωπος βρίσκεται συνεχώς σε σχέση με τη συνείδησή του. Έτσι δημιουργείται ένα αυτόνομο άτομο, το οποίο από άτομο μετατρέπεται σε πρόσωπο. Όμως καμιά προϋπάρχουσα εκπαίδευση δεν έχει προετοιμάσει τον άνθρωπο καθιστώντας τον πρόσωπο. Αυτό αφορά μια μυστική και προσωπική υπόθεση, η οποία εκπορεύεται από τη σχέση του με το θείο.